Steelwerk (Stem Work)

Steelwerk (stem work) is het proces waarbij een massieve staaf vulkaniet of acryl wordt omgevormd tot een afgewerkt onderdeel dat op de pijp past. Bij een handgemaakte pijp is de steel geen los accessoire van de kop, maar de tweede helft van de luchtweg: de doorsnede, de dikte van het uiteinde dat in de mond komt (bit) en het verloop van het kanaal erin bepalen de trek net zo goed als de vorm van de uitgeholde kop. Daarom geldt het maken van de steel niet als een cosmetische, maar als een functionele fase, en wordt het in ateliers meestal beschouwd als het meest tijdrovende onderdeel.

Materiaal en vorm van de grondstof

Steeltjes worden ofwel uit massieve staaf (rod stock) verkregen, ofwel bewerkt vanuit een gegoten ruw onderdeel. Vulkaniet, ofwel met zwavel geharde rubber (eboniet), is nog altijd gangbaar bij handgemaakte pijpen omdat het zacht aanvoelt tegen het gebit; daarentegen oxideert het oppervlak na verloop van tijd en vraagt het regelmatig onderhoud. Acryl oxideert niet en behoudt zijn kleur, maar is harder en brozer. Voor een gedetailleerde vergelijking van de materialen kan het artikel steelmaterialen worden geraadpleegd.

Het maken van de tenon

Het onderdeel dat de steel op de kop laat aansluiten, is de tenon, die in de mortise (het gat) past. De tenon wordt op een van twee manieren verkregen. Bij de klassieke methode wordt de steel op de metaaldraaibank bevestigd en wordt de tenon rechtstreeks uit het eigen materiaal van de steel gedraaid. Bij de tweede methode wordt het uiteinde van de steel doorboord en vlak gemaakt, en wordt een apart Delrin-onderdeel in het ontstane gat bevestigd. Delrin, het acetaal-homopolymeer dat DuPont in 1960 introduceerde, is steviger, slijtvaster en heeft minder wrijving dan vulkaniet en acryl; deze twee eigenschappen maken het een voorkeursmateriaal op een verbindingspunt dat vaak wordt losgemaakt en teruggeplaatst. Voor de details van deze toepassing kan het artikel gebruik van de Delrin-tenon worden geraadpleegd.

Een deel van de makers laat de kop, waarvan het gat pas is geboord, een tijdje rusten voordat de tenonmaat wordt genomen. De reden hiervoor is dat het gat licht van formaat verandert afhankelijk van de omgevingsvochtigheid en -temperatuur, waardoor een maat die pas na deze verzetting wordt genomen duurzamer is. De rusttijd is een persoonlijke voorkeur en verschilt van atelier tot atelier.

Vormgeven en afwerken

De staaf wordt eerst ruw benaderd tot zijn uiteindelijke vorm; hierbij worden schuurtrommels en schijven met een open kern gebruikt. Het punt dat met machines bereikt kan worden, ligt vlak bij de uiteindelijke vorm, maar het eigenlijke werk begint met de hand: de ruw gevormde steel wordt met vijlen tot zijn ontwerp teruggebracht en vervolgens getrapt geschuurd tot hij klaar is voor de polijstbeurt. Hierbij moet voortdurend op de wanddikte worden gelet om te voorkomen dat het luchtkanaal wordt doorboord.

Het uiteinde dat in de mond komt, is het gebied waar verschillen van minder dan een millimeter voelbaar zijn; daarom geldt de laatste afwerking als de langste en zorgvuldigste fase van het hele proces. Gebogen (bent) steeltjes worden verhit en in de gewenste hoek gebracht. Voor de ring en tussenstukken op het uiteinde dat naar de kop wijst, kan het artikel tussenlagen van de steel worden geraadpleegd, en voor de bewerkingen aan de kant van de kop die het proces afronden, het artikel boren op de draaibank.