Mondstukmaterialen

Mondstukmaterialen omvatten de stoffen die worden gebruikt bij het maken van het mondstuk (stem) van de pijp — het deel dat de lip raakt en de rook van de kop naar de mond brengt. Bij hedendaagse pijpen domineren twee hoofdmaterialen: eboniet (vulkaniet), een geharde rubbersoort, en acryl (Lucite). Vroeger waren barnsteen, hoorn, ivoor en vroege kunststoffen gangbaar. De materiaalkeuze bepaalt niet alleen het uiterlijk, maar ook het comfort voor de tanden, de onderhoudsbehoefte en de duurzaamheid.

Eboniet (vulkaniet)

Eboniet is het product van het vulkanisatieproces dat Charles Goodyear in 1839 ontdekte: aan rubber wordt een hoog percentage zwavel toegevoegd, waarna het mengsel lang wordt verhit om het te harden. Een van de vroege patenten van Goodyear noemt het pijpenmondstuk expliciet als een van de geschikte toepassingen. De drie namen voor het materiaal zijn synoniemen: "eboniet" verwijst naar de gelijkenis met ebbenhout, "vulkaniet" naar de warmtebehandeling, en het Engelse "hard rubber" naar de betekenis van harde rubber.

Eboniet voelt zacht aan op de tand en veert licht mee wanneer erop wordt gebeten; daarom wordt het geprefereerd door rokers die de pijp met hun tanden vasthouden (clenchers). Het grootste nadeel is oxidatie: de zwavel die het bevat, reageert met licht, zuurstof en speeksel en migreert naar het oppervlak. Een glanzend zwart mondstuk verkleurt na verloop van tijd naar een groenachtig bruine tint en geeft een bittere, chemische smaak. Om oxidatie te vertragen wordt aangeraden het mondstuk uit het licht te bewaren en een beschermende olie aan te brengen; voor meer informatie, zie de vermelding pijpreiniging en -onderhoud.

Acryl en Cumberland

Een acrylen mondstuk oxideert niet, vergt nauwelijks onderhoud en kan in elke kleur en in parelmoerachtige of geaderde patronen worden geproduceerd. Daar staat tegenover dat het harder en gladder aanvoelt op de tand; het kan met name bij de tenon broos zijn en kan niet zo dun worden gesneden als eboniet.

Eigenschap	Eboniet (vulkaniet)	Acryl (Lucite)
Comfort voor de tanden	Zacht, veert licht mee	Hard en glad
Onderhoud	Oxideert, vraagt regelmatig onderhoud	Nagenoeg onderhoudsvrij
Uiterlijk	Klassiek zwart, wordt na verloop van tijd mat	Diversiteit aan kleuren en patronen, blijvende glans
Duurzaamheid	Tolerant voor tandendruk	Broos bij dunne sneden en bij de tenon

Het materiaal dat Cumberland (brindle) wordt genoemd, is gekleurd, gemarmerd eboniet; de klassieke vorm heeft een donkerrood-zwarte adering. De naam komt van Dunhill: het tweekleurige vulkanietmondstuk werd voor het eerst gezien in 1930 in de Root Briar-serie, terwijl de afwerking "Cumberland" pas rond 1979-1980 werd geïntroduceerd. Volgens het verhaal is de naam verbonden met oude pijpen die werden gevonden in het magazijn van het bedrijf aan Cumberland Road in Londen.

Historische materialen: barnsteen, hoorn en vroege kunststoffen

Barnsteen, fossiele boomhars, was in de negentiende eeuw, tijdens het gouden tijdperk van meerschuim-pijpen, het standaard luxe mondstukmateriaal; de in Wenen en Boedapest bewerkte koppen gingen vergezeld van gedraaide mondstukken van echt barnsteen. Dit materiaal, dat zowel duur als uiterst broos was, werd in de twintigste eeuw verlaten. Ook in de Eskişehir-pijpenmakerij was de klassieke combinatie een meerschuimkop met een barnstenen mondstuk; barnsteen is later grotendeels vervangen door acryl. Hoorn, ivoor en been waren gangbaar in de negentiende-eeuwse Franse pijpenmakerij; het maken van mondstukken was destijds vaak een apart ambacht, gescheiden van het koppensnijden.

De belangrijkste vervanger van barnsteen werd bakeliet, de eerste volledig synthetische kunststof, gepatenteerd door Leo Baekeland in 1907; halfdoorschijnende varianten zoals Redmanol waren in de jaren 1920 gangbaar. Op caseïne gebaseerd Galalith kon zich niet handhaven bij pijpenmondstukken, omdat het bij langdurig contact met vloeistof barstte.

Vormen: profiel- en tiptypen

Het profiel van het mondstuk kent twee hoofdtypen: het conische (taper) profiel, dat vanaf de dikte van de steel geleidelijk versmalt naar de lip, en het zadelprofiel (saddle), dat na een trapje abrupt versmalt en vervolgens recht doorloopt. Het zadelprofiel vermindert het gewicht en maakt het vasthouden met de tanden gemakkelijker; het conische profiel geeft een klassiek, vloeiend silhouet. Structurele details, zoals de wijze waarop het mondstuk met een tenon aan de kop wordt bevestigd, worden behandeld in de vermelding pijpanatomie.

Aan de tipzijde (bit) is het meest voorkomende type de visstaart (fishtail), waarbij de horizontale gleuf in de platte tip de rook waaiervormig over de tong verspreidt. Het belangrijkste alternatief is de P-Lip, die Peterson aan het einde van de negentiende eeuw patenteerde: omdat het rookgat aan de bovenkant zit, wordt de rook naar het gehemelte geleid en wordt tongverbranding verminderd; daar staat tegenover dat het lastiger is om er een pijpenreiniger doorheen te halen. Tips met een ronde opening (orific), die bij oude pijpen voorkomen, blijven tegenwoordig een historische variant.