Houtdraaibank (Wood Lathe)

De houtdraaibank (wood lathe) is een machine die het werkstuk om een horizontale asrichting laat draaien en zo bewerkt. In ateliers die door nieuwkomers in het pijpenmaken worden opgezet, is dit meestal de eerste grote machine. Sommige meesters raden beginners aan om met een kolomboormachine te beginnen, maar doordat de draaibank in zijn eentje meerdere taken tegelijk aankan, wordt hij al vroeg aantrekkelijk. Aan het ene uiteinde van de machine bevindt zich de kop (headstock) die de aandrijving levert, aan het andere uiteinde de losse kop (tailstock) die het werkstuk ondersteunt; op de rail daartussen kan de gereedschapsteun (tool rest) worden verschoven, waarop de beitel steunt. Het toerental wordt aangepast aan het uit te voeren werk; boren en polijsten worden niet met hetzelfde toerental uitgevoerd.

De taken van de draaibank bij het pijpenmaken

Dezelfde machine wordt in verschillende stadia gebruikt, van het boren van de gaten tot de laatste polijstbeurt. In het blok briar (wortelhout) dat aan de kop wordt bevestigd, worden vanuit de losse kop de ketel, het rookkanaal en de opening voor het mondstuk (mortise) geboord; details hierover zijn te vinden in het artikel boren op de draaibank. Waar de vorm het toelaat, wordt ook de kop zelf met de beitel gedraaid; rotatiesymmetrische vormen zoals billiard of apple ontstaan op deze manier. Door een schuurschijf op de kop te monteren, kan ook gevormd worden, en aan het einde worden poetsschijven bevestigd voor de polijstfase. Deze veelzijdigheid van taken wordt gezien als de belangrijkste reden waarom meesters de draaibank verkiezen boven de kolomboormachine.

Bevestiging en spanplaten

De hulzen van de kop en de losse kop zijn van binnen conisch geboord; deze conische vorm is gedimensioneerd volgens de Morse-conusstandaard die Stephen A. Morse in 1864 ontwikkelde en patenteerde. Omdat de conus door wrijving vanzelf vastklemt, is er geen extra spanning nodig. Bij draaibanken van middelgrote lengte wordt doorgaans de MT2-maat gebruikt; daarom wordt ook de boorkop (Jacobs-boorhouder) met een MT2-schacht gekozen. Een boorhouder die boren tot een halve inch kan opnemen, is voldoende voor bijna alle boren die bij het pijpenmaken worden gebruikt.

Om het blok aan de kop te bevestigen, is een aparte spanplaat nodig. Zelfcentrerende vierklauw-houtdraaiplaten worden voor dit werk veel gebruikt; niettemin wordt aangenomen dat speciaal voor pijpen gemaakte kopplaten beter vasthouden. Goedkope platen waarvan de klauwen onafhankelijk van elkaar bewegen, kunnen voor beginners volstaan, maar het is bekend dat ze moeite hebben met centreren en snel verslijten. Voor de andere bevestigingsmogelijkheden die de metaaldraaibank biedt, kan het artikel metaaldraaibank worden geraadpleegd.

Minimale uitrusting en veiligheid

De machine zelf volstaat niet voor pijpenwerk zonder een bijbehorende gereedschapsset. Voor het draaien is een spilbeitel en een dunne afsteekbeitel nodig, voor het boren zijn boren nodig die passen bij de maten van ketel, rookkanaal en mondstukopening, en om de beitels te slijpen en het profiel van de boren te geven, is een slijpmachine vereist. Aan de kant van het polijsten is voor elke fase een aparte poetsschijf, polijstpasta en carnaubawas gewenst. Een deel van het grove vormwerk kan ook met een bandschuurmachine worden gedaan.

Op het vlak van veiligheid gelden drie vaste regels: een gezichtsscherm wordt gedragen omdat een draaiend onderdeel kan wegschieten, een masker wordt gebruikt tegen het fijne houtstof, en handschoenen worden niet gebruikt vanwege het risico dat ze meegetrokken worden door de draaiende as. De draaibank vraagt, anders dan de kolomboormachine, om een eigen handvaardigheid; dit wordt weliswaar niet als onoverkomelijk beschouwd, maar het verwerven van deze vaardigheid vergt een gewenningsperiode.