Asbestpijp

De asbestpijp is een kopmateriaal dat opkwam in het laatste kwart van de 19e eeuw en ongeveer een generatie later volledig werd verlaten. Ze werd geproduceerd door asbestvezel met een bindmiddel te vormen, of door de binnenkant van een kop van een ander materiaal ermee te voeren; in de vitrines van tabakszaken stond ze naast briar-, meerschuim- en kleipijpen. In verhalen over de pijpengeschiedenis krijgt ze vandaag zeer weinig plaats toebedeeld.

De glorietijd van asbest

Asbest, waarvan de naam is afgeleid van een Oudgrieks woord dat "onuitblusbaar" betekent, was in de tweede helft van de 19e eeuw het geliefde materiaal van de industrie: isolatie, brandschermen, remvoeringen, machinepakkingen. De mijnbouw die in de jaren 1870 begon bij de afzettingen van Thetford in Québec, Canada, maakte de vezel binnen enkele decennia zowel overvloediger als goedkoper. Met een vuurvaste, lichte grondstof die in elke gewenste vorm kon worden gebracht, is het niet verwonderlijk dat pijpenmakers ermee gingen experimenteren.

Ook de eerste registratie van het gevaar valt in diezelfde jaren. Het jaarverslag van 1898 van de Britse Chief Inspector of Factories and Workshops documenteerde de schade van asbeststof, op basis van de waarnemingen van Lucy Deane Streatfeild, een van de eerste vrouwelijke fabrieksinspecteurs. De eerste beschrijving van de ziekte in de medische literatuur kwam echter pas in 1924, en de eerste Britse regelgeving voor de asbestindustrie werd pas in 1931 gepubliceerd.

Jacksons patent en de Engelse productie

Volgens de patentregisters uit die tijd was de eerste persoon die een asbestpijp registreerde Charles Jackson, houder van het Britse patent nr. 1453 van 20 maart 1883. De registratie omvatte zowel asbestpijpen met of zonder mondstuk als het aanbrengen van een asbestvoering in de steel van pijpen van ander materiaal. Volgens de overlevering werd de productie voortgezet onder de naam Jackson Asbestos Manufacturing Company in Nottingham en Birmingham, werden de producten getoond op de Melbourne Centennial Exhibition van 1888-1889 en ontvingen ze een medaille op een tentoonstelling in Birmingham. Nog steeds volgens de overlevering uit die tijd prees het bedrijf in 1909 zijn grondstof aan als "de beste Canadese asbestvezel".

Tegenover deze retorische advertentietaal beschrijft Asbestos and Asbestic, een van de handboeken over asbest uit die tijd van de hand van Robert H. Jones, het commerciële verloop veel terughoudender. Volgens het boek was het enige echte voordeel van het materiaal de lichtheid; de hoge verkoop van de eerste jaren nam af naarmate bleek dat de kop tot een hinderlijke mate opwarmde. Ook wordt aangehaald dat Jackson in latere jaren erkende dat de kop bij langdurig gebruik zacht werd.

Sporen in continentaal Europa en Amerika

Het materiaal vond ingang op het Europese continent, bij fabrieken die uit de kleipijptraditie voortkwamen. De werkplaats van de familie De Bevere in Kortrijk, België, produceerde naast gebakken klei ook asbestpijpen; in 1930 stopte men met kleipijpen en ging men verder met briar en asbest. Ook de fabriek van J. J. Knoedgen in Bree, opgericht in 1846 en in 1979 van eigenaar veranderd, volgde dezelfde weg.

Hetzelfde idee vond ook weerklank aan de overkant van de Atlantische Oceaan. Het patent nr. 549.418, verkregen op 5 november 1895 door Ambrose W. Woodward uit Lancaster, Pennsylvania, beschrijft het mengen van asbest en gips in een dextrine-oplossing en dit als voering aanbrengen op het binnenoppervlak van de kop. Albert Angell uit Orange, New Jersey, stelde in zijn patent nr. 783.394, geregistreerd op 21 februari 1905, voor om reepjes asbestpapier met verdikte melk te bepleisteren en tot een buis te vormen, om deze vervolgens bij hoge temperatuur te harden. Het patent nr. 1.455.396 van William W. Hesson uit Toronto, verkregen op 15 mei 1923, kneedde dan weer vier maten gemalen maïskolf met één maat asbestvezel, een kleine hoeveelheid plantaardige vezel en een bindmiddel.

Het donkere uiterlijk van het materiaal was zo bekend dat het werd nagebootst: een Brits patent uit de jaren 1890 beschrijft hoe kleipijpen eerst door een rokerige bakprocedure werden gehaald en vervolgens werden geglazuurd, om de indruk van meerschuim, briar of asbest te wekken. Ook waar het niet als kopmateriaal diende, drong asbest de pijp binnen. Dunhill beschreef in het octrooi GB 213.855, aangevraagd op 13 november 1923, een dunne, geperforeerde asbestschijf die op de gevulde tabak werd gedrukt om te voorkomen dat as door de wind zou verwaaien en dat de tabak te snel zou verbranden.

Waarom ze verdween

De asbestpijp verdween stilletjes van de markt na het eerste kwart van de 20e eeuw. De reden die in de toenmalige handelsliteratuur naar voren komt, is niet gezondheid maar gebruiksongemak: de kop werd warmer dan verwacht en verslechterde bij langdurig gebruik. Vanuit het perspectief van vandaag is het opmerkelijkste punt echter iets anders: deze pijpen laten zien hoe gemakkelijk een mineraal waarvan de schade al in die jaren was vastgelegd, zijn weg kon vinden naar een alledaags gebruiksvoorwerp. Hoe de keuze van kopmateriaal in de loop der tijd is veranderd, wordt in het geheel behandeld in het artikel materialen voor pijpenkoppen.