Beitsen (Staining)

Beitsen (staining) is de oppervlaktebehandeling waarmee de briarkop van kleur wordt voorzien. Het is een van de weinige stappen in het pijpenmaken die niet aan een maat gebonden zijn: het wordt niet, zoals de wanddikte van de kop of de diameter van het rookkanaal, met cijfers gecontroleerd, maar het resultaat wordt bepaald door het oog en de gewoonten van de meester. Daarom nestelen ateliers zich in de loop der tijd in hun eigen mengsels, aantal lagen en droogmethoden; de kleur van een maker kan in de gemeenschap een van de manieren zijn waarop hij herkend wordt.

Plaats in het proces

Het kleuren komt pas aan bod nadat het schuren volledig is afgerond. Wanneer een reeds gebeitst oppervlak verder wordt bewerkt met bandschuurpapier of met de hand schuren, verdwijnt de kleur grotendeels; de volgorde wordt daarom niet omgekeerd. In de opeenvolging die wordt samengevat in het artikel Hoe wordt een pijp gemaakt, is beitsen de schakel vlak vóór het polijsten (buffing) en waxen.

Soorten kleurstof

Het materiaal dat in ateliers het meest wordt gebruikt, zijn in alcohol oplosbare anilinekleurstoffen. Ze zijn in poedervorm verkrijgbaar, worden verdund met gedenatureerde alcohol, en de intensiteit wordt rechtstreeks door de meester geregeld. Er is een ruime keuze aan kleuren; omdat door twee tinten te mengen nieuwe kleuren kunnen worden verkregen, hoeft men zich niet aan een kant-en-klaar kleurenpalet te houden.

Daarnaast worden ook chemische kleurstoffen die via oxidatiereactie werken, leerkleurstoffen en plantaardige kleurstoffen gebruikt. Bij chemische kleurstoffen komt de kleur niet direct uit de fles: de lagen die achtereenvolgens worden aangebracht, reageren op het houtoppervlak, en de tint ontstaat pas tijdens het drogen.

Toepassing en het effect van polijsten

De kleurstof wordt met een doek, een fijn penseel of een pijpenreiniger op de kop aangebracht. Bij mengsels op alcoholbasis droogt het al snel; sommige ateliers geven er de voorkeur aan het oppervlak kort aan te steken en het verdampen van de alcohol af te wachten. Wanneer de tint niet donker genoeg wordt bevonden, wordt dezelfde kleurstof herhaald; als men de richting van de kleur wil veranderen, wordt er een andere tint overheen aangebracht.

Het meest misleidende aspect van deze fase is dat de kleur tijdens het polijsten zichtbaar lichter wordt. De donkerte van het natte oppervlak is niet het eindresultaat; de meester moet vooraf kunnen inschatten hoe de gepolijste kop eruit zal zien. Om de kleur steviger in het hout te laten hechten, wordt gegrepen naar methoden zoals het verhogen van het aantal lagen, het gekleurde lichaam een tijd laten rusten of het toepassen van warmte, maar hoe doeltreffend elk van deze methoden is, verschilt van atelier tot atelier.

Contrastbeitsen

Contrastbeitsen is een variant die is ontwikkeld om het nerfpatroon te benadrukken. Het lichaam wordt eerst met een donkere tint gebeitst, waarna het oppervlak opnieuw wordt geschuurd. Omdat het nerfweefsel de kleurstof sterker opneemt dan de rest van het hout, blijft de donkere kleur in de nerven zitten, terwijl het hardere weefsel ertussen weer opengaat. Wanneer de pijp na deze stap opnieuw met een lichtere tint wordt gebeitst, komt het patroon door het verschil tussen de twee kleuren duidelijk naar voren.

Het bekendste voorbeeld van deze methode is de "Golden Contrast"-look die geassocieerd wordt met de Deense meester Tom Eltang. Volgens de gegevens berust deze kleur op het aanbrengen van een chemische kleurstof die het lichaam door oxidatie verdonkert, waarna het verdonkerde oppervlak later met schuurpapier wordt geopend. Er wordt vermeld dat Eltang dit mengsel, dat hij jarenlang gebruikte, heeft opgegeven vanwege een allergie die hij ontwikkelde voor een van de bestanddelen.

Niet elke pijp wordt gekleurd. Makers die de voorkeur geven aan een natuurlijke afwerking slaan het kleuren volledig over. Bij zandgestraalde en gestructureerde koppen dient de kleurstof echter een ander doel dan bij een gladde kop: het kleurverschil tussen inkepingen en uitsteeksels maakt de diepte van de textuur zichtbaar.