Briar (heidewortel)

Briar (Engels briar, Frans bruyère) is onbetwist de koning onder de houtsoorten die in de pijpenmakerij worden gebruikt. Het wordt gewonnen uit de ondergrondse wortelknol (burl) van de boomheide (Erica arborea), die in het Middellandse Zeebekken groeit. Boomheide is een struik die tot 6-7 meter kan reiken; maar het deel dat een pijp wordt, is niet de stam, maar deze knol die groeit tussen de wortel en de stam. Vandaag wordt bijna elke klassieke houten pijp die bij het woord "pijp" opkomt, gemaakt van briar.

Waarom briar?

De wortelknol is een water- en voedingsreserve die de plant helpt overleven in zijn droge, brandgevoelige gebied. Deze functie geeft het drie eigenschappen die ideaal zijn voor een pijp:

• Hittebestendigheid: de dichte, mineraalrijke structuur houdt jarenlang stand tegen de hitte van gloeiende as.

• Balans tussen lichtheid en stevigheid: hoewel hard, is het licht genoeg om in de mond gedragen te worden.

• Nerfpatroon: de vezelstructuur van de knol vormt esthetische patronen die vaklieden classificeren onder namen als "straight grain" en "birdseye".

Aangenomen wordt dat de hardste en meest brandbestendige briar afkomstig is van oude wortels die langzaam groeien op onvruchtbare, dorre mediterrane hellingen ongeschikt voor landbouw. Ook niet alle knollen zijn bruikbaar: alleen de ronde en regelmatig gevormde exemplaren zijn geschikt voor een pijp; misvormde exemplaren worden al bij de oogst uitgesloten.

Geschiedenis

Het gebruik van briar in de pijpenmakerij raakte medio 19e eeuw wijdverbreid, rond het Franse stadje Saint-Claude. Volgens de bekendste legende brak de pijp van een Fransman die na de dood van Napoleon in 1821 een bedevaart naar Corsica maakte onderweg, waarna een plaatselijke herder hem een nieuwe maakte van heidewortel. Aangenomen wordt echter dat de werkelijke datum van deze gebeurtenis veel later valt, midden in de eeuw; de bronnen zijn het niet eens over een exact jaartal.

De claim op de herkomst behoort niet alleen Saint-Claude toe: ook het stadje Saint-Paul-de-Fenouillet in de Oost-Pyreneeën beweert dat de eerste briarpijp op zijn eigen grondgebied werd gesneden. Wat wel gedocumenteerd is, is dit: in oktober 1858 werden binnen een maand 1.440 blokken pijpruwbouw vanuit het zuiden aan Saint-Claude geleverd — wat betekent dat de industrie op dat moment al gevestigd was. Hoe de wereldwijde overgang van de pijp naar briar verliep en hoe Saint-Claude uitgroeide tot "de bakermat van de pijp", wordt beschreven in het artikel briar-revolutie.

Van oogst naar blok

Na de oogst kunnen knollen niet blijven liggen; om bederf tijdens transport te voorkomen, werden zaagateliers (sawmill) direct bij de oogstgebieden gebouwd, aanvankelijk aangedreven door waterkracht. In het atelier wordt de knol in twee soorten blokken gesneden:

• Ebauchon: een rechthoekig blok gesneden uit het binnenste deel van de knol; het rendement is hoog maar de nerfrichting is willekeurig. Geldt als de economische standaard voor fabrieksmatige productie.

• Plateau (plateaux): gesneden uit het beschorste buitendeel; groter, met een betere nerforiëntatie. Dit is de reden dat artisanale vaklieden de voorkeur geven aan plateau.

De gesneden blokken worden gekookt om hars en sap kwijt te raken; ongekookte briar geeft zowel een hete als een slechtsmakende rook. Er wordt overgeleverd dat ongedroogde pijpen bij de eerste experimenten tijdens het roken "barstten"; er is ook de theorie dat de kooktechniek geïnspireerd is op de kurkproductie in dezelfde regio. Na het koken worden de blokken 2 tot 5 jaar in de open lucht op natuurlijke wijze gedroogd. Overhaast drogen resulteert in een slechte smaak bij het roken en scheuren; daarom geldt goed gedroogde briar als de eerste voorwaarde voor een kwaliteitspijp. Hoe het blok een pijp wordt, wordt behandeld in het artikel hoe een pijp wordt gemaakt, en de afwerkingstechnieken die op de kop worden toegepast, in het artikel oppervlaktebehandelingen.

Uitharden in olie

Het bekendste alternatief voor natuurlijk drogen is uitharden in olie (oil curing), waarvoor Dunhill-oprichter Alfred Dunhill tot 1913 een patent had. Bij dit proces worden de koppen op met gasvlammen verwarmde messing pennen geplaatst; de hete olie dringt in weken door de vezels heen en verzamelt het overgebleven hars en sap. Het eigenlijke doel van de methode was niet smaakverfijning maar snelheid en kosten: het verwijderde het resterende sap uit de uit Frankrijk komende briar en vergemakkelijkte zo de inrookperiode van de nieuwe pijp.

De geografie van briar

Het zwaartepunt van de briarvoorziening verschoof door de geschiedenis heen: eerst Frankrijk en Corsica, daarna de Italiaanse regio's Calabrië, Sicilië en Sardinië, Griekenland, de as Algerije-Marokko en Spanje kwamen naar voren. Vandaag staan Italië, Griekenland, Spanje en Marokko bekend als de belangrijkste bronnen.

Als alternatief voor briar worden ook materialen als meerschuim, maïskolf en morta gebruikt; voor een vergelijkend overzicht kan het artikel materialen voor pijpkoppen worden geraadpleegd.