Briar Kalebasvormen: het Onderscheid tussen Bovenketel en Verzonken Kom

Briar kalebasvormen omvatten een brede familie die de silhouet van de tweedelige kalebaspijp in één stuk hout naspeelt. De pijpen aan de twee uiteinden van de familie lijken nauwelijks op elkaar: bij de ene staat de ketel als een aparte massa boven op de romp, bij de andere is de opening van de ketel op dezelfde hoogte als de romp recht afgesneden. Waarop een pijp als kalebas wordt beschouwd, is dan ook een onderwerp waarover verzamelaars regelmatig discussiëren.

Criterium: de Plaats van de Ketel bij de Kalebaspijp

De basis van het onderscheid is de constructie van de kalebaspijp zelf. De circulaire nr. 41 uit 1909 van het Amerikaanse ministerie van Landbouw, opgesteld door David Fairchild en G. N. Collins, beschrijft stap voor stap de teelt van de Zuid-Afrikaanse pijpkalebas (Lagenaria): terwijl de hals nog zacht is, wordt deze met pinnen in doorboorde planken tot de gewenste hoek gebogen; als hij droog en hard is geworden, wordt het brede uiteinde afgesneden, de ketel wordt met gipsmortel op zijn plaats gezet en het zichtbare oppervlak van de mortel wordt bekleed met een dunne kurkstrook. De pijpafbeelding in dezelfde publicatie laat zien dat de meerschuimketel op twee verschillende hoogtes op de romp kan worden geplaatst. Wordt de ketel in de hals ingebed en blijft de buitenlijn van de kalebas ongewijzigd, dan spreekt men van een verzonken kom (sunken cup); overkapt de ketel de kalebas als een deksel en steekt hij aan de zijkanten uit, dan wordt dit een bovenketel (top bowl) genoemd. Er zijn ook vroege kalebaspijpen bekend waarbij de verzonken kom met een zilveren deksel werd afgesloten.

Verzonken Kom en Klokvormige Rompen

In briar wordt de interpretatie van de verzonken kom bereikt door op de opening van een romp die de kromming van de kalebas nabootst, een rechte doorsnede toe te passen; de ketel wordt van buitenaf niet als een apart stuk gelezen. De vorm nr. 49 van het merk Castello is het meest genoemde voorbeeld van deze groep. Sommige modellen van Brebbia vallen in dezelfde lijn; ook de weinige gekromde kalebassen van het merk Barling, dat vooral rechte pijpen produceert, worden onder deze noemer gerekend.

Een subgroep van deze familie is de "klok"-vorm (bell), waarbij de romp naar de opening van de ketel toe naar buiten opent: de bovenlijn wordt weer recht afgesneden, maar de zijkanten verbreden naar boven toe. De vorm XL05 van het merk Peterson is een vaak genoemde vertegenwoordiger van deze vorm; ook Dunhill, Ferndown en Sasieni hebben klokinterpretaties geproduceerd. De mate van kromming valt buiten het criterium: hoewel men bij kalebas al snel aan een diep gebogen silhouet denkt, vallen ook rechte of licht gebogen exemplaren binnen dezelfde familie. De bekende kalebasvorm van het merk Stanwell staat geregistreerd als een ontwerp van Jess Chonowitsch en is slechts licht gebogen.

Interpretaties van de Bovenketel

Aan de kant van de bovenketel verschillen de pijpen niet door de vorm, maar door de weg waarlangs die vorm wordt bereikt. Er zijn drie basisoplossingen bekend.

• Uit één blok gesneden. De indruk van een uitstekende ketel wordt uit hetzelfde stuk briar gehaald als de romp. De kalebassen in de Picta-serie van Ser Jacopo zijn een bekend voorbeeld van deze aanpak; Ardor, Rinaldo en Butz-Choquin werken op vergelijkbare wijze.

• Opgelijmd deksel. Er wordt een apart deksel op de romp bevestigd. De kalebassen met buxusdeksel van Teddy Knudsen zijn een bekend voorbeeld van deze techniek; het deksel kan ook van briar, olijfhout of acryl zijn. Cavicchi en Il Ceppo volgen een vergelijkbare weg.

• Afneembare ketel. De ketel zit als een op zichzelf staand onderdeel boven op de romp; zo wordt de tweedelige opbouw van de kalebaspijp herhaald, maar dan in een ander materiaal. Sommige modellen van Ascorti behoren tot deze groep.

De Status van de Term

Het onderscheid belooft geen scherpe grenzen. Sommige modellen van het merk Ashton, zoals de LX Sovereign, dragen kenmerken van beide groepen tegelijk: terwijl de romp naar boven toe verbreedt, is de bovenkant van de ketel niet recht maar koepelvormig afgewerkt. Het onderscheid tussen bovenketel, verzonken kom, klok en recht is door Fred Heim in The Pipe Collector, het bulletin van de Amerikaanse pijpenverzamelaarsvereniging NASPC, naar voren gebracht als een discussievoorstel. Omdat er geen centrale classificatie-autoriteit bestaat voor pijpvormen, geldt deze terminologie niet als industriestandaard; toch wordt aangenomen dat zij het gemakkelijker maakt om de verschillen binnen de kalebasfamilie op een historische grondslag te verklaren.