De ontdekking van briar: het debat over de eerste briarpijp

De ontdekking van briar is een van de meest besproken vragen in de pijpengeschiedenis. Dat de heidewortel (briar) halverwege de negentiende eeuw als pijpenmateriaal in gebruik werd genomen, staat vast; wie dit als eerste, waar en in welk jaar probeerde, staat niet vast. Er is geen enkel registratiedocument en geen enkel octrooi overgeleverd. Alle bekende beweringen zijn pas tientallen jaren na de gebeurtenis opgetekend, en de meeste ook nog uit de tweede hand; daarom moeten de onderstaande hoofdstukken niet als zekerheden worden gelezen, maar als onderling concurrerende verhaalclusters.

De Corsicaanse overlevering

Het meest verspreide verhaal berust op het pijpengeschiedenisboek The Pipe Book, dat Alfred Dunhill in 1924 publiceerde. Volgens dit verhaal breekt een Franse pijpenmaker op reis naar het eiland waar Napoleon werd geboren, zijn schuimspaat-pijp; hij laat door een plaatselijke boer een nieuwe pijp maken van heidewortel, en neemt bij zijn terugkeer ook stalen van het materiaal mee. Alfred Henry Dunhill, de zoon van Dunhill, herhaalde dezelfde lijn in zijn boek uit 1954; in 1962 vereenvoudigde de Amerikaanse producent Carl B. Weber het verhaal in zijn eigen pijpengids en herhaalde het. Voor deze overlevering kan geen enkel document worden aangewezen, en als datum wordt alleen een periode als "begin jaren 1850" gegeven. Doordat alle drie de boeken een breed lezerspubliek bereikten, is het verhaal - los van zijn documentaire waarde - de meest bekende versie geworden.

Sporen naar de markt van Beaucaire

Franse bronnen kijken in een andere richting: naar de Madeleine-markt die elk jaar van 15 tot 25 juli in Beaucaire aan de Rhône werd gehouden. Deze markt, opgericht in 1217 en eeuwenlang beschouwd als de drukst bezochte handelsbijeenkomst van Frankrijk, had door de opkomst van de spoorwegen haar vroegere belang verloren; toch spelen de door de bronnen beschreven ontmoetingen zich hier af. In 1929 schreef de geograaf André Mathieu dat een draaier die in 1854 van de markt terugkeerde, op het idee kwam om heidewortel voor pijpen te gebruiken. In 1937 vertelde Thérèse Colin dat een ambachtsman uit Saint-Claude datzelfde jaar, 1854, op de markt hetzelfde advies kreeg van een handelaar uit het zuiden. In de latere literatuur kwamen nog twee beweringen in omloop: dat de afgevaardigden Regad en Buat van de Kamer van Kunsten en Nijverheid van Saint-Claude waren geïnspireerd door een harde houten zoutvaatje dat ze in een herberg zagen, en dat de draaier David uit Chaumont de eerste exemplaren naar de stad bracht. Beide beweringen zijn, zonder jaartal, van generatie op generatie overgeleverde verhalen gebleven.

De getuigenis van Ligier

Het meest gedetailleerde verhaal, wat tijd en plaats betreft, kwam in de literatuur terecht via het boek van André Paul Bastien uit 1973. Bastien geeft de getuigenis weer van Jules Ligier, die destijds in een handelshuis in Saint-Claude werkte: in de eerste dagen van oktober 1858 komt een handelaar uit het zuiden, Taffanel genaamd, naar de winkel Gay Aîné om buxushout te verkopen, en haalt uit zijn zak een met een zakmes ruw gesneden, zeshoekige pijp met een bamboe mondstuk. Volgens de handelaar is de pijp van heidewortel, en heeft een herder uit zijn streek er langer dan een jaar uit gerookt zonder dat het hout verbrandde. Volgens Ligier werd nog diezelfde maand een bestelling van ongeveer 1.440 ruwe blokken (ebauchons) geplaatst, en werden de daaruit vervaardigde pijpen tegen het einde van oktober al naar Parijs, Noord-Frankrijk en België verzonden. De getuigenis kon niet door een tweede, onafhankelijke bron worden bevestigd; toch wordt ze vaak aangehaald omdat ze het onderscheid tussen "eerste proefneming" en "eerste commerciële levering" zichtbaar maakt.

Waarom er geen enkele naam naar voren komt

Een deel van de beweringen wijst volledig buiten Saint-Claude. In 1927 publiceerde de botanicus en geograaf Auguste Chevalier, die aangaf dat hij deze informatie niet als zijn eigen mening presenteerde, een overlevering volgens welke de industrie rond 1850 zou zijn ontstaan in Saint-Paul-de-Fenouillet in de Oost-Pyreneeën. In een Frans boek uit 1981 wordt gesteld dat de eerste ruwe briarpijpen door Pyreneese boeren met een mes werden gesneden. Cogolin, in de streek Var, claimt dat de wortel van het Maures-massief al zeer vroeg werd bewerkt; de specialisatie van de stad in hoogwaardige pijpenproductie wordt in de archieven echter rond 1880 gedateerd. In weer een andere lijn beweerde de Amerikaanse verzamelaar Richard C. Hacker in 1986 dat de in Saint-Claude werkzame producent François Comoy rond 1840 begon met het snijden van heidewortel; deze datum ligt meer dan tien jaar vóór de periode waarnaar de andere bronnen wijzen en wordt door geen andere bron ondersteund.

De huidige opvatting binnen de gemeenschap is dat het zoeken naar één enkele uitvinder de verkeerde vraag is. De heidewortel kan in het Middellandse Zeegebied in de handen van veel, onderling van elkaar onwetende mensen zijn terechtgekomen; wat bepalend is, is niet zozeer wie het materiaal als eerste probeerde, maar het feit dat Saint-Claude, met zijn diepgewortelde traditie van houtdraaien, het na 1855 snel tot een industrie omvormde. De details van deze omslag worden behandeld in het artikel briar-revolutie.