Coronillawortel (Coronilla Root)

Coronillawortel is een pijpmateriaal dat op regionale schaal is gebleven en wordt gewonnen uit de ondergrondse stam van de Scutia buxifolia-boom, die groeit in het Río de la Plata-bekken in Zuid-Amerika. Het wordt gebruikt in kleine werkplaatsen in Uruguay, het noorden van Argentinië en het zuiden van Brazilië; in de internationale pijpenhandel is het vrijwel onbekend.

De boom

Coronilla is een doornige boom uit dezelfde familie als de wegedoorn (Rhamnaceae); in de regio wordt hij ook wel "coronillo" genoemd. De soort werd in 1861 beschreven door de Oostenrijkse botanicus Siegfried Reissek in de Flora Brasiliensis. De boom blijft doorgaans rond zes meter hoog; de stam is gedrongen, de kroon breed uitwaaierend en rond. De bladeren vallen 's winters niet af en zijn aan de zonzijde lichter, in de schaduw donkergroen.

De meest bepalende eigenschap is de groeisnelheid: de stamdiameter zou jaarlijks ongeveer twee millimeter toenemen. Een stam die in een mensenleven slechts enkele centimeters dikker wordt, levert uitzonderlijk dicht en zwaar hout op. Daar ontleent de boom op het platteland ook zijn belangrijkste waarde aan: het is een gewild brandhout vanwege het hoge rendement. Het gebruik in de houtsnijkunst berust minder op botanische literatuur dan op regionale ambachtspraktijk.

De naam leidt tot verwarring, wat vermeld moet worden: in de Europese flora is Coronilla de wetenschappelijke naam van een apart geslacht binnen de vlinderbloemigen. De coronilla waarover in de pijpenwereld wordt gesproken, is daarmee niet verwant; ze deelt alleen een lokale volksnaam.

Winning van de wortel

De manier waarop het materiaal wordt verzameld, onderscheidt het van andere pijphouten. Wanneer het rivierdebiet daalt, komen de coronillawortels die zich langs de oever uitstrekken vrij van onder water of uit het alluviale sediment. Deze massa's worden losgemaakt en naar de houtsnijders gebracht. Omdat de wortel jarenlang is blootgesteld aan water, modder en daarin opgeloste mineralen, wordt hij beschouwd als op natuurlijke wijze gedroogd en gestabiliseerd. Naar verluidt is het stuk dat de meester onder handen krijgt geen vers hout dat na het kappen jarenlang moet rijpen, maar een reeds bezonken stronk. In dat opzicht benadert het materiaal dezelfde logica als morta, gemaakt van eikenhout dat duizenden jaren in een moeras heeft gelegen: wanneer het de meester bereikt, heeft de natuur het grootste deel van het rijpingsproces al voltooid.

Gebruik in pijpen

Volgens regionale overleveringen geven kelen van coronillawortel niet snel doorbrand, worden ze tijdens het roken niet overmatig heet en barsten ze niet. Deze beoordelingen zijn grotendeels afkomstig uit de lokale ambachtstraditie en uit mond-tot-mondoverlevering onder liefhebbers; ze moeten met voorzichtigheid worden gelezen, aangezien er geen onafhankelijke meetpublicatie bestaat die het thermische gedrag van het materiaal vergelijkt met briar. Toch doen de gemeten dichtheid van het hout en het trage groeipatroon vermoeden dat deze indrukken niet geheel ongegrond zijn.

De kleinschaligheid van de productie en het feit dat het aanbod van wortels afhankelijk is van de rivieromstandigheden, maken coronilla tot een onregelmatige grondstof; daardoor heeft het geen plaats in massaproductie. Hoewel er werkplaatsen in Uruguay, Argentinië en Brazilië bekend zijn die met deze wortel werken, is er geen producent bekend wiens naam in internationale registers is opgenomen. Wie het materiaal kennen, zijn meestal pijpliefhebbers uit de regio en individueel werkende houtsnijders.

Coronilla behoort tot de Zuid-Amerikaanse tak van de brede familie van niet-briar houtsoorten. Voor andere voorbeelden van dezelfde zoektocht kan worden gekeken naar de artikelen alternatieve houtsoorten voor pijpen en pijpen van ander hout dan briar.