Dremel (roterend handgereedschap)

Dremel is een klein, snel roterend handgereedschap waarvan de naam in de ateliers van pijpenmakers is opgehouden alleen een merk te zijn en de aanduiding voor het hele gereedschapstype is geworden. Het werkt met een op de punt bevestigde frees, steen, schuurtrommel of graveernaald; het wordt niet gewaardeerd om zijn kracht, maar om zijn precisie en het vermogen om nauwe plekken te bereiken.

Korte geschiedenis van het merk

Het bedrijf werd in 1932 opgericht in Racine, Wisconsin, door Albert J. Dremel. Op naam van Dremel, die vanuit Oostenrijk naar Amerika emigreerde, staan talrijke patenten geregistreerd; onder zijn eerste producten bevond zich ook een elektrisch scheermesslijpapparaat. De Moto-Tool, gezien als de voorloper van het huidige roterende handgereedschap, werd in 1935 geïntroduceerd en was het eerste wijdverspreide voorbeeld van draagbaar, hoogtoerentallig gereedschap. Het merk kwam in 1993 onder Robert Bosch en wordt sindsdien onder dat dak geproduceerd.

De reden dat het gereedschap zo wijd verspreid raakte in de ambachten, is dat op de as van een kleine motor die tienduizenden toeren per minuut kan halen, vrijwel elk type snijdend, schurend of polijstend opzetstuk kan worden bevestigd. Ook pijpenmakers verwerven het gereedschap om deze veelzijdigheid; met één enkel apparaat kunnen zeer uiteenlopende werkzaamheden worden verricht.

Niet in de vorm, maar in het detail

De plaats van het gereedschap in het atelier ligt eerder bij fijn werk in de afwerkingsfase dan bij het wegnemen van grove spaanders. De ruwe vorm van het briarblok wordt meestal verkregen op de bandschuurmachine of de houtdraaibank; het handgereedschap komt pas na deze fasen in beeld. Het polijsten van nauwe hoeken, het opruimen van bramen die op rustication-oppervlakken achterblijven, en met het blote oog nauwelijks zichtbare retouches vallen in deze groep.

Een andere functie van de graveerpunt is de signering: makers die nog geen eigen metalen stempel hebben laten maken, kunnen naar handmatig graveren grijpen om de pijp te signeren. Omdat dit geen resultaat oplevert dat zo netjes is als een stempel, wordt het meestal als een tussenoplossing beschouwd.

Steel- en mortisewerk

De twee werkzaamheden waarvoor het gereedschap onmisbaar wordt geacht, bevinden zich niet in de kop, maar bij het verbindingsstuk. De eerste daarvan is de sleuf in het bijtuiteinde van de steel. Als de sleuf te smal blijft, wordt de trek belemmerd; wordt hij te ruim, dan blijft er te weinig materiaal over en gaat de steel doorbijten. De maat van het werk dat met het handgereedschap wordt uitgevoerd, wordt tussen deze twee grenzen gezocht. Voor details van dit onderwerp, zie het artikel steelwerk.

De tweede is de bodem van de mortise. Bij diep gebogen (bent) pijpen komt het luchtgat in veel ontwerpen niet precies in het midden van de bodem te liggen; wanneer de steel is geplaatst, bereikt de pijpenrager de kop niet. Door het uiteinde van de bodem met een dunne frees kanaalvormig te verbreden, wordt dit obstakel weggenomen.

Keuze van het gereedschap

Onder makers worden modellen met variabel toerental algemeen aangeraden; de snelheid die polijsten vereist, ligt ver af van de snelheid die graveren vraagt. Het flexibele-asaccessoire wordt beschouwd als bepalend bij precies werk, omdat het het gewicht van de motor uit de hand haalt en de punt als een pen kan worden vastgehouden. Ook de opzetstukken worden per soort werk gekozen: snij- en graveernaalden, stenen punten, kleine schuurtrommels.