Meerschuim in de literatuur: favoriet van poëzie en proza

Meerschuim in de literatuur is een weinig besproken maar verrassend uitgebreid hoofdstuk uit de geschiedenis van de pijp. Meerschuim was in de 19e eeuw niet alleen een materiaal voor de kop; het was ook het onderwerp van essayisten, dichters en schilders. Volgens verzamelingen die de gedrukte bronnen van die tijd doorzochten, ligt het aantal gedichten en essays gewijd aan dit materiaal boven dat van wat er is geschreven over briar, dat in de tweede helft van diezelfde eeuw de markt ging domineren; de briar-literatuur bleef vooral beperkt tot onderwerpen als handel, techniek en geschiedenis.

Gidsen gewijd aan het verkleuren

De eerste groep teksten kwam rechtstreeks uit het ambacht voort. Dat meerschuim bij gebruik verkleurde van roomwit naar amber en vandaar naar donkerbruin, was een proces dat de lezer van die tijd bezighield, en er werden kleine boekjes gedrukt die uitsluitend aan dit proces waren gewijd. Volgens de overlevering behoren hiertoe een twaalfregelige verkleuringsgids die verscheen onder de handtekening van een "oude roker", en het in 1871 in Londen verschenen Meerschaums and How to Colour Them, gepubliceerd onder het pseudoniem "Amator Fumi". Vandaag worden deze publicaties gelezen als een soort gebruikshandleiding; voor de pijpenbezitter van die tijd waren ze het handboek voor een bezigheid die geduld vereiste.

De favoriet van de poëzie

Het bekende eerste op zichzelf staande boek van pijp-poëzie wordt geacht A Pipe of Tobacco te zijn, een verzameling parodische gedichten van Isaac Hawkins Browne, verschenen in 1736 in Londen. Het genre verspreidde zich in de 19e eeuw; Pipe and Pouch, in 1894 samengesteld door Joseph Knight, verzamelde in één band gedichten over de pijp en tabak. Deze en soortgelijke verzamelingen worden apart behandeld in het artikel pijpboeken en -publicaties.

Er bestaan ook voorbeelden die rechtstreeks aan meerschuim zijn gewijd. Rudyard Kipling nam in de bundel Echoes, in juli 1884 gedrukt in Lahore, een parodie op Swinburne op getiteld "The Maid of the Meerschaum"; het gedicht is gebaseerd op het idee dat de figuur van het meisje, gesneden in de kop, met het roken zijn witheid verliest. James Russell Lowell nam het gedicht dat hij schreef voor de meerschuimpijp die hem door C. F. Bradford werd geschonken, in 1888 op in zijn boek Heartsease and Rue. Oliver Wendell Holmes vergeleek in het vijfde hoofdstuk van zijn in 1858 verschenen The Autocrat of the Breakfast-Table poëzie met meerschuim en de viool, en betoogde dat beide pas door voortdurend gebruik tot rijping komen.

Fictie, humor en schilderkunst

Het meest concrete voorbeeld aan de kant van het proza is het verhaal "An Old Meerschaum" van David Christie Murray, verschenen in 1882 in Coals of Fire and Other Stories; volgens de overlevering schreef ook Bret Harte een uitvoerig essay over meerschuim. De humoristische tak is scherper: Ambrose Bierce definieerde in de editie van 1911 van The Devil's Dictionary meerschuim als een fijne witte klei die tot pijp wordt gemaakt om bruin te worden, en bespotte daarmee zowel het materiaal als de verkleuringsrage. Er wordt verteld dat ook Mark Twain het doelwit van deze grap werd: in november 1863 gaven vrienden hem in Virginia City een namaak-meerschuimpijp cadeau, en Twain zou zonder de situatie door te hebben een lange bedankspeech hebben gehouden.

Ook in de schilderkunst kreeg het materiaal een plaats. De Amerikaanse schilder Claude Raguet Hirst (1855-1942) staat bekend om haar "vrijgezellenstillevens" opgebouwd uit boeken, brillen, lucifers en een meerschuimpijp; de voorloper van deze richting wordt geacht William Harnett te zijn geweest, die in dezelfde jaren in New York werkte.

Waarom meerschuim?

De eerste reden voor deze belangstelling wordt gezocht in de naam zelf: het woord, dat in het Duits "zeeschuim" betekent, maakte het materiaal al bij het eerste horen vatbaar voor metafoor. De herkomst van de naam en de verwarring waartoe deze leidde, worden uitvoerig behandeld in het artikel namen van meerschuim. De tweede reden is dat de gesneden koppen vaak op zichzelf al een figuur droegen. De derde is dat het verkleuren een proces was dat met de eigenaar meeging en zich goed leende voor vertelling. Naarmate briar in de 20e eeuw wijdverbreid raakte, verzwakte deze literatuur duidelijk.

De naam ging ook over op de geografie: volgens de overlevering ontleent de Meerschaum Canyon in Grant County, New Mexico, met het mijnbouwgebied aldaar, zijn naam aan de sepioliet-afzettingen die daar in het begin van de 20e eeuw werden geëxploiteerd.