Frazing Machine (Kopieerfreesbank)

Frazing machine is de naam die in pijpenateliers wordt gebruikt voor de kopieerfreesbank, die op mechanische wijze de op een metalen mal aanwezige vorm overbrengt naar een briarblok. De verwantschap van de term met het Franse werkwoord fraiser, dat het freesproces aanduidt, wordt vaak vermeld; deze relatie is in de pijpenliteratuur echter meer een taalkundige toenadering dan een gedocumenteerd feit. In het Turks wordt als vertaling "kopieerfrees" of "malvolgende bank" gebruikt.

Werkingsprincipe

Aan de ene kant van de machine wordt een metalen model bevestigd dat de gehele vorm of slechts een deel ervan van het te produceren stuk vertegenwoordigt. Aan de andere kant wordt het nog niet doorboorde ruwe lichaam (stummel) vastgezet. Terwijl de aftaster over het oppervlak van de mal beweegt, volgt de er mechanisch aan gekoppelde snijkop dezelfde weg op de briar en verwijdert het overtollige materiaal. De beweging wordt van het ene uiteinde naar het andere overgebracht via armen, scharnieren en tegengewichten; numerieke besturing of computergegevens komen er niet aan te pas. Vergelijkbare mechanismen zijn ook lang gebruikt in gebieden als meubelmakerij, gietvormmakerij en geweerkolfproductie; het onderscheidende kenmerk van de pijpenbank is dat er wordt gewerkt met een relatief klein materiaal waarvan elk stuk een andere dichtheid heeft.

De plaats in de fabrieksproductie

Omdat het een praktische manier is om veel exemplaren van dezelfde vorm te produceren, geldt kopieerfrezen als de ruggengraat van fabrieksateliers. Wanneer een catalogusvorm met standaardmaten telkens opnieuw geproduceerd moet worden, komt de machine in beeld; dit heeft het mogelijk gemaakt dat de productie in centra zoals Saint-Claude tientallen modellen consistent kon voortzetten. Het resultaat van de machine is echter geen afgewerkte pijp. Het lichaam dat uit de machine komt, vertoont snijsporen, scherpe overgangen en overtollig hout; deze moeten met de vijl, schuurpapier en met de hand worden weggewerkt. Dit is de reden waarom ook een aanzienlijk deel van fabriekspijpen met handwerk wordt afgewerkt. De methode is vooral geschikt voor de familie van klassieke pijpvormen: vormen met vaste verhoudingen zoals billiard, apple of bulldog kunnen zonder afwijking van de mal worden gedupliceerd. Doordat dezelfde machine door het wisselen van mal op een ander model kan worden ingesteld, hebben ateliers ook met beperkte apparatuur een breed vormenrepertoire kunnen voortzetten.

Verhouding tot handwerk

Een deel van de makers doet nooit een beroep op de kopieerbank. Het aangevoerde argument is dat het samen ontwikkelen van vorm met oog en hand een steviger resultaat geeft; omdat de nerf en gebreken van elk blok anders zijn, is de enige manier om de vorm aan het hout aan te passen met de hand te werken. De freehand-benadering is grotendeels uit deze houding voortgekomen. Ook in de meeste ateliers die wel een bank gebruiken, neemt de machine niet het gehele ontwerp voor haar rekening, maar alleen de fase van grove vormgeving; de rest wordt opnieuw door de meester bepaald.

Volgens wat er in de gemeenschap wordt verteld, zijn er van de originele exemplaren van oude machines vandaag nog maar weinig bewaard gebleven; de apparatuur van gesloten fabrieken is grotendeels afgevoerd of vernieuwd. Omdat deze informatie grotendeels op mondelinge overlevering berust, is het niet mogelijk een cijfermatig overzicht te geven.