Hydrostone- en Harspijpen

Hydrostone- en harspijpen verwijst naar pijpen die buiten de traditie van gegraveerd briar en meerschuim vallen en die door middel van gieten in een mal zijn geproduceerd. Wat het noodzakelijk maakt de twee materialen samen te noemen, is de gemeenschappelijke productielogica: de mal vermenigvuldigt zonder moeite elk detail van één fijne gravure zo vaak als gewenst. Dit gemak leidde in de pijpenwereld tot twee heel verschillende resultaten. Het gips-gebaseerde hydrostone bleef een openlijk kopieer- en reparatiemateriaal; hars werd zowel de grondstof voor goedkope massaproductie-koppen als het belangrijkste middel voor vervalsing op de verzamelaarsmarkt.

Hydrostone: Kopie in Gips

Hydrostone is de handelsnaam van een sterke gipssoort die wordt gebruikt in de Amerikaanse giet- en modelindustrie. De chemische basis van het gips is calciumsulfaathemihydraat; nadat het met water is gemengd, begint het na ongeveer tien minuten te stollen, voltooit het zijn eerste verharding binnen een uur, en blijft de hardheid in de daaropvolgende dagen toenemen naarmate de innerlijke kristalstructuur verandert. Omdat het opdroogt tot een witte, dichte en lichte massa, wordt het gebruikt voor beeldhouwwerk, figurines en malwerk. Dezelfde eigenschappen maken het ook geschikt om het matwitte oppervlak van meerschuim na te bootsen.

De periode waarin het materiaal met de pijp wordt geassocieerd, is het begin van de jaren 1970. Volgens de registers kondigde Michael Seiden, die in Cambridge, Massachusetts, in antieke meerschuimpijpen handelde, in het najaar van 1971 via advertenties in het tijdschrift Hobbies hydrostone-afgietsels van pijpen en sigarenpijpjes uit zijn eigen collectie aan. Deze stukken werden gepresenteerd als kopieën, niet als vervalsingen, en waren ook niet bedoeld om te worden gerookt. Juist dat maakte de poging van korte duur: gips is geen materiaal dat bestand is tegen vuur in een kop. Als vulmiddel bij het herstellen van een gebarsten meerschuimkop blijft het echter nog altijd een voor de hand liggende optie.

De Intrede van Hars in de Pijp

Hars is een vaste of zeer dikvloeibare stof van plantaardige of synthetische oorsprong die tot polymeer kan worden omgezet. Hars deed eerst zijn intrede via het mondstuk; de voorbeelden van gutta-percha en Redmanol uit het begin van de 20e eeuw zijn de plaats waar met vroege fenolharsen werd geëxperimenteerd. De bekendste samenstelling voor de kop is Brylon: S. M. Frank & Co. ontwikkelde dit materiaal, dat hars combineert met houtstof, in 1966 als goedkoop alternatief voor briar, en begon een deel van de lijnen Medico en Yello-Bole hieruit te vervaardigen. Beide merken hebben vandaag nog Brylon-modellen. Onder rokers staat Brylon bekend om zijn goedkope prijs en breukbestendigheid; daarentegen wordt het bekritiseerd omdat het zwaar aanvoelt en heet rookt. Een ander experiment uit dezelfde periode zijn de modellen "the pipe", geproduceerd door het bedrijf Super-Temp in 1963, waarvan de binnenkant van de kop bekleed was met pyrolytisch grafiet; deze lijn, die na 1965 onder de naam Venturi werd verkocht, verdween halverwege de jaren 1970 uit productie. De vergelijking van materialen wordt behandeld in het artikel Materialen voor Pijpenkoppen.

De Grens tussen Kopie en Vervalsing

Meerschuimimitatie is geen uitvinding van de 20e eeuw. In de 19e-eeuwse Engelse humoristische pers was het woordspel dat het woord "meerschaum" las als "mere sham", oftewel regelrechte vervalsing, een tijdlang wijdverbreid; in diezelfde jaren werden restjes van echte steen met klei gekneed tot een pasta en verkocht onder de naam "kunstmatig meerschuim". Gietharsen voegden een nieuwe mogelijkheid aan deze grens toe, want een uit een mal gekomen romp kon worden verkocht als een gegraveerde antiquiteit. Het meest bekende voorbeeld in de gemeenschap is de pijp met een foutief gespelde handtekening "Gustav Fisher Jnr" op de kop, en op de romp een verwijzing naar de Weense tentoonstelling van 1873. Dat er veel exemplaren uit dezelfde mal zijn geproduceerd, blijkt uit het feit dat het stuk keer op keer opduikt op veilingen en online marktplaatsen; de fabrikant is onbekend. Ook wordt verteld dat begin jaren 2000 een Britse verkoper harskopieën, gemaakt met mallen van zijn eigen antieke meerschuim, op veilingen liet circuleren.

Aanwijzingen voor Onderscheid

De tekenen die een gegoten romp verraden, komen meestal samen voor: dat de kop al vanaf de eerste dag donkerrood is geverfd om de mallnaad te verbergen, grove en detailarme gravure, een overal even dikke wand, een mondstuk van plastic in plaats van barnsteen, een ring van gegoten zinklegering in plaats van zilver. De gemeenschap herhaalt al een eeuw twee oude criteria. Het eerste is het wrijven van het oppervlak met zilver: op kunstmatige massa blijft een streep achter die op een potloodlijn lijkt, op echte steen niet. Het tweede is kleurverandering; imiterend materiaal wordt bij het roken niet honingkleurig. Het probleem is ook niet beperkt tot één materiaal: aan de briarkant beschrijft de valse Dunhills van de jaren 1980 een vergelijkbare periode.