Wat bepaalt een goede briarpijp?

Wat een goede briarpijp bepaalt is geen vraag met een enkel antwoord; een deel van de criteria heeft te maken met meetbare eigenschappen van het materiaal, een ander deel blijft volledig subjectief. Toch bestaat er binnen de gemeenschap een grotendeels gedeeld beoordelingskader: de leeftijd en textuur van de wortel, de kwaliteit van het drogen, de manier waarop de kop is bewerkt, de vervaardiging van het mondstuk en de afwerking. Een van de vroege teksten die het onderwerp overzichtelijk behandelt, is een in 1985 in het tijdschrift Pipe Smoker in twee delen gepubliceerde artikelenreeks van de hand van pijpimporteur R. D. Field; Field speelde in diezelfde jaren ook een rol bij de oprichting van het merk Ashton.

De leeftijd en de ader van de wortel

Het deel dat een pijp wordt, is de ondergrondse wortelknol van de briar. Volgens de overlevering worden de knollen tussen de dertig en zestig jaar oud gerooid; in de handelstraditie geldt een oudere en langzamer gegroeide wortel als superieur, omdat het weefsel dichter wordt en zo langer bestand is tegen de hitte van de gloed en de vloeistoffen die tijdens het roken ontstaan. De meest praktische indicator voor de leeftijd wordt geacht de dichtheid van de adering te zijn; of het patroon nu vlam (flame) of vogeloog (birdseye) is, hoe dichter de lijnen liggen, hoe ouder de wortel wordt verondersteld. Op een gepolijst oppervlak is de adering met het blote oog te lezen, bij een gezandstraalde kop kan zij alleen worden afgeleid uit de geschraapte textuur van het oppervlak.

Ook de herkomstregio van de wortel is onderwerp van discussie. Briar komt uit het Middellandse Zeegebied, voornamelijk uit Italie, Griekenland, Spanje, Frankrijk en Noord-Afrika; onder verzamelaars worden sommige streken hoger aangeschreven dan andere. Er wordt echter ook vaak op gewezen dat dit onderscheid niet op een objectief criterium berust en dat een even goede wortel uit elke bron afkomstig kan zijn.

Het onderscheid "mannelijke wortel / vrouwelijke wortel" dat in de oude handelsliteratuur voorkomt, heeft geen botanische grondslag: bij de heidefamilie (Ericaceae), waartoe de boomheide behoort, zijn de bloemen tweeslachtig, dat wil zeggen dat er geen sprake is van een soort die in mannelijke en vrouwelijke individuen is verdeeld. De termen werden in de praktijk alleen gebruikt om dunne en lichte knollen te onderscheiden van korte en dichte.

Drogen en Rijpen

De gerooide knol wordt eerst gekookt en vervolgens te drogen gelegd. De duur van het natuurlijk drogen varieert naargelang de grootte van het blok en de aard van de grond waaruit het is gehaald; sommige bronnen spreken van achttien maanden droogtijd, terwijl bekend is dat werkplaatsen deze periode over meerdere jaren uitspreiden. Drogen in de oven gaat veel sneller; daarentegen wordt aangenomen dat natuurlijk drogen het risico op scheuren vermindert en gunstiger is voor het verdampen van de hars.

Bij een aparte methode, het oliehardsel, wordt de kop met behulp van hitte en olie ontdaan van de resterende hars. Volgens de overlevering werd het patent op deze methode in 1913 in Engeland op naam van Alfred Dunhill genomen en in 1918 ook in de Verenigde Staten aangevraagd. Dunhill zag er in latere jaren van af, maar producenten als Ashton en Radice zetten de methode voort.

Vakmanschap en Afwerking

De kop wordt ofwel met de hand gedraaid, ofwel machinaal gezaagd. Bij handwerk kan de vakman rond een gebrek heen werken en de vorm aanpassen, waardoor er minder briar wordt verspild; daar staat tegenover dat de wanddiktes niet volledig gelijk worden. Machinale bewerking maakt een foutloze symmetrie herhaalbaar, maar slechts een klein deel van de zo verkregen koppen blijft vlekvrij. Het volledige proces wordt beschreven in het artikel hoe wordt een pijp gemaakt.

Het mondstuk is, omdat het rechtstreeks het rookcomfort bepaalt, een apart beoordelingspunt. Kant-en-klare, in een mal gegoten mondstukken zijn duurzaam, maar het lipgedeelte blijft dik; bij een handgesneden mondstuk van vulkaniet of acryl wordt dit gedeelte dunner gemaakt en de bijtrand vervaagd. De materiaalverschillen worden behandeld in het artikel mondstukmaterialen. Bij de afwerking worden schuren, kleuren en polijsten grotendeels met de hand uitgevoerd; een goed uitgevoerd oppervlak geeft noch de indruk gevernist te zijn, noch laat het de kleur los wanneer de pijp warm wordt. Voor de verschillen tussen gepolijste, gezandstraalde en rustieke oppervlakken kan het artikel oppervlaktebehandelingen worden geraadpleegd.

Tolerantie voor Gebreken

In de aard van briar zitten kleine holtes die zandkuiltjes (sandpit) worden genoemd; deze ontstaan uit minerale resten en komen in zekere mate in elk stuk wortel voor. Een kuiltje kan bij het draaien van de kop volledig worden weggesneden, aan het oppervlak zichtbaar blijven, of net onder het oppervlak verborgen blijven; daarom is een kop zonder enig spoor zeldzaam. Zandstralen en kleuren bedekken grotendeels de sporen die aan het oppervlak achterblijven. Ook het gewicht is op vergelijkbare wijze een kwestie van persoonlijke voorkeur: tegenover de wijdverbreide opvatting dat een lichte pijp superieur is, staat de opvatting dat een dicht getextureerde en zware kop beter bestand is tegen hitte. Praktische keuzecriteria voor beginners zijn samengebracht in het artikel de eerste pijp kiezen.