Kalebaspijp (Calabash)

De kalebaspijp (calabash) is een tweedelige pijp die bestaat uit een gebogen lichaam van een gedroogde kalebas, met daarop een uitneembare kop van meerschuim die op het brede uiteinde van dat lichaam past. De tabak brandt uitsluitend in de kop; omdat de rook zich in de ruime holte onder de kop uitzet en afkoelt, staat de kalebas bekend als een van de koelste en droogste pijpen. Het woord is in de loop van de tijd ook een aanduiding geworden voor een silhouet, los van het materiaal; daarom wordt de kalebas zowel bij de materialen voor pijpkoppen als bij de klassieke pijpvormen genoemd.

Herkomst en geschiedenis

De kalebas is een van de oudste cultuurgewassen van Afrika. Toen Europese handelaren tabak naar Zuid-Afrika brachten, begon het Khoikhoi-volk pijpen van kalebas te maken, waarbij het binnenoppervlak met klei werd bepleisterd om te voorkomen dat de schil zou verbranden. De vorm zoals die vandaag bekendstaat, ontstond echter tijdens de Tweede Boerenoorlog (1899-1902): in die jaren, toen de oorlog de zeehandel verstoorde en funda-wortel (briar) schaars maakte, werden aan het kalebaslichaam een meerschuimen kop en een mondstuk toegevoegd. Deze combinatie wordt meestal toegeschreven aan een handelaar genaamd H.L. Blatter. Naar verluidt namen Britse officieren en soldaten na afloop van de oorlog kalebaspijpen mee naar Groot-Brittannië; rond 1903 begon de commerciële export naar Engeland. Ook wordt gemeld dat de kalebas in de periode 1906-1910, toen het aanbod van meerschuim afnam, op de Amerikaanse markt naar voren werd geschoven als alternatief voor meerschuim.

De kenmerkende kromming van de kalebas ontstaat niet in de fabriek, maar op het veld: de groeiende kalebas wordt met palen vastgezet en gedwongen te buigen; wanneer hij rijp is, wordt hij geoogst, uitgehold, gereinigd en gedroogd.

Constructie en het kalebas-effect

Bij de kalebas zijn kop en lichaam aparte onderdelen. De meerschuimen kop past meestal met een kurken pakking op de brede opening van de kalebas; de grote holte onder de kop dient als expansiekamer. De rook draait rond in deze kamer, laat zijn vocht achter en koelt af; dit mechanisme, het "kalebas-effect" genoemd, verzacht de trek aanzienlijk. Doordat de kop uitneembaar is, kan de luchtkamer makkelijk worden gereinigd; dat de pakking in de loop van de tijd uitdroogt en losraakt, is een klassiek onderhoudsprobleem. Doordat de meeste koppen zijn gemaakt van Anatolisch meerschuim, staat de kalebas ook in verband met de meerschuimhoutsnijkunst van Eskişehir.

Het kalebaslichaam is uitzonderlijk licht; ondanks zijn imposante uiterlijk is de kalebas een van de weinige grote pijpen die tussen de tanden gedragen kunnen worden. Daar staat tegenover dat de schil dun is en gevoelig voor stoten en vocht. Het lichaam mag niet worden bevochtigd, en na elke rooksessie moet de kop worden verwijderd zodat de holte vanzelf kan drogen; voor algemene richtlijnen kan het artikel reiniging en onderhoud van pijpen worden geraadpleegd.

Het Sherlock Holmes-beeld

Aan het beeld van Sherlock Holmes dat bij de kalebas naar boven komt, kleeft een interessant aspect: in de teksten van Arthur Conan Doyle rookt Holmes nooit een kalebas; in de boeken komen klei-, wilde-kersen- en briarpijpen voor. De identificatie is ontstaan door toneel- en filmbewerkingen; het wordt aangenomen dat acteurs die Holmes speelden, kozen voor deze grote pijp, die het gezicht niet bedekte en zelfs vanuit de achterste rijen van de zaal herkenbaar was. Het beeld is zo krachtig geworden dat het silhouet van de kalebas, van spotprenten tot emoji-ontwerpen, een vast onderdeel is geworden van de "detective"-iconografie.

Calabash als vorm en de omgekeerde kalebas

Omdat goede kalebassen steeds moeilijker te vinden en breekbaar waren, raakten in de 20e eeuw geheel uit briar of meerschuim gemaakte, eendelige pijpen met de "calabash-vorm" verspreid; vandaag kan het woord calabash zowel het materiaal als het silhouet aanduiden. De omgekeerde kalebas (reverse calabash) is een hedendaagse aanpassing van hetzelfde koelingsprincipe: de expansiekamer wordt verborgen in het steelgedeelte van het briarlichaam, en de rook koelt daar af voordat hij het mondstuk bereikt.