Meerschuim (Lüle Taşı)

Meerschuim is de sterkste band tussen de pijpenwereld en Turkije. Dit mineraal, wetenschappelijk sepioliet genoemd, is al eeuwenlang met zijn lichte, zachte en poreuze structuur een van de meest gewaardeerde materialen in de pijpenmakerij. De internationale naam, het Duitse Meerschaum, betekent "zeeschuim" — een verwijzing naar de witheid en lichtheid van het gesteente. De vergelijking is niet zonder grond: meerschuim, waarvan de dichtheid zeer dicht bij die van water ligt en in droge blokken zelfs eronder kan komen, is een van de weinige mineralen die op water kunnen drijven. De naam "sepioliet" werd in de 19e eeuw gegeven door de Duitse mineraloog E.F. Glocker; de naam, afgeleid van het Griekse sepia, verwijst naar de gelijkenis van het gesteente met het schild van een inktvis.

Het witte goud van Eskişehir

Het mineraal sepioliet komt op tal van plaatsen ter wereld voor, van Griekenland tot Spanje en van Marokko tot de VS; maar de commercieel geëxploiteerde afzettingen van blok-meerschuim dat geschikt is voor pijpenmakerij bevinden zich feitelijk uitsluitend in de omgeving van Eskişehir. Dit voorrecht heeft het gesteente ook namen bezorgd als "Eskişehir-steen", "wit goud" en "aktaş". De mijnen liggen geconcentreerd in een smal gebied nabij de stad; het gesteente wordt ook vandaag nog grotendeels op traditionele wijze, via schachten en galerijen met eenvoudig gereedschap, gewonnen uit putten die tientallen meters diep kunnen zijn en soms meer dan 300 meter bereiken. Het gesteente, met een hardheid van ongeveer 2 op de schaal van Mohs, is zeepachtig zacht wanneer het vochtig uit de afzetting komt; meesters snijden er, terwijl het nog deze verse staat heeft, buitengewoon gedetailleerde pijpen uit, van sultansbustes tot drakenfiguren. Naarmate het opdroogt wordt het gesteente lichter en harder en wordt het een sterke absorbeerder van vloeistoffen en gassen. De van generatie op generatie doorgegeven meerschuimsnijkunst van Eskişehir wordt tegenwoordig gerekend tot de levende cultureel-erfgoedelementen van Turkije.

Op de markt worden twee soorten onderscheiden: blok-meerschuim, dat wil zeggen natuurlijke, massieve brokken, en geperst meerschuim, verkregen door zaagsel en kruimels met een bindmiddel te persen. Grote, scheurvrije, witte en homogene blokken zijn het waardevolst; geperst gesteente wordt als tweederangs beschouwd, omdat het grotendeels zijn porositeit en bewerkbaarheid verliest.

Van Weense steen tot inheemse ambachtelijkheid

Meerschuim was vanaf de 18e eeuw een van de belangrijke exportproducten van het Ottomaanse Rijk. Bijna drie eeuwen lang werd het ruwe gesteente naar Europa gestuurd, vooral naar Wenen, om daar tot pijpen en snuisterijen te worden verwerkt; vandaar dat het gesteente in Europa lang bekendstond als "Weense steen". Genoteerd is dat er in de jaren 1800 duizenden arbeiders werkten in de mijnen van Eskişehir. Toen de export van ruw gesteente in de tweede helft van de 20e eeuw geleidelijk werd beperkt en uiteindelijk geheel werd verboden, wortelde de verwerking in Eskişehir zelf, en verwierf Turkije een feitelijk wereldmonopolie op blok-meerschuim. Als pionier van de inheemse verwerking geldt de meester Ali Osman Denizköpüğü uit Eskişehir, die zijn achternaam ontleende aan de naam van het gesteente. Voor de ambachtstak van de Ottomaanse pijpentraditie in Istanbul kan het artikel pijpenmakerij van Tophane worden geraadpleegd.

De faam van het gesteente heeft zelfs aan pijpen van andere materialen naam en vorm gegeven: de Amerikaanse firma die maïskolfpijpen in serie produceerde, koos, geïnspireerd door het gesteente, de naam Missouri Meerschaum; ook de rookkamer die traditioneel op de kalebasvormige kop van de kalebaspijp wordt geplaatst, wordt gemaakt van meerschuim.

Karakter van de trek

De belangrijkste kenmerken die meerschuim onderscheiden van briar zijn:

• Koele en droge trek: De poreuze structuur absorbeert vocht, nicotine en teer; de smaak van de tabak wordt ongewijzigd doorgegeven.

• Neutrale smaak: In tegenstelling tot briar voegt het geen eigen karakter toe en houdt het geen geestersmaak (ghosting) vast; in dezelfde kop kunnen na elkaar heel verschillende mengsels worden gerookt.

• Geen rust- of inrooktijd nodig: Anders dan bij briar pijpen is het prestatieverlies bij opeenvolgende sessies veel geringer; ook een inrookperiode (break-in) is niet nodig.

Verschil in onderhoud: geen roetlaag gewenst

De klassieke fout, gemaakt vanuit briar-gewoonte, is het opbouwen van een roetlaag (cake) in een meerschuimpijp. Deze laag, die in briar de kop beschermt, is bij meerschuim schadelijk: hij verstopt de poriën en kan, doordat hij anders uitzet dan het gesteente, de kop doen barsten; daarom wordt de kop regelmatig schoongeveegd en zonder laag gehouden. Vanwege hun broosheid vragen meerschuimpijpen ook om zorgvuldig transport; de meeste worden verkocht met een eigen harde koker.

Patina: de levende kleur van het gesteente

De meest betoverende eigenschap van meerschuim is dat het van kleur verandert naarmate het gerookt wordt. De opgenomen tabaksstoffen bedekken het gesteente met een patina die vanaf de bodem van de kop naar de mond toe voortschrijdt, eerst honingkleurig wordt, dan amberkleurig, en in de loop der jaren overgaat in een donker roodbruin; de bijenwas die op het oppervlak van de pijp wordt aangebracht, versnelt en verdiept deze verkleuring. Een oude meerschuimpijp met een gelijkmatige en evenwichtige verkleuring heeft voor verzamelaars zowel esthetische als materiële waarde.