Metaaldraaibank (Metal Lathe)

Metaaldraaibank (metal lathe) is een draaibank waarbij het snijgereedschap niet met de hand wordt vastgehouden, maar wordt bediend via een geleide slede. Het woord "metaal" in de naam duidt niet op de grens van de machine, maar op het gangbare gebruik ervan; ook eboniet, acryl en briar worden probleemloos op dezelfde machine bewerkt. Binnen het pijpenmaken komt de waarde van de machine vooral tot uiting bij het werk dat de grootste nauwkeurigheid vereist: de tapdiameter, de as van de kop, het voorvlak van de steel. De opstelling verschilt van atelier tot atelier; sommige makers hebben genoeg aan één machine, anderen houden meerdere, elk apart afgesteld voor een ander soort werk.

Verschil met de Houtdraaibank

Bij de houtdraaibank is het de hand van de meester die het gereedschap vasthoudt; de machine biedt alleen een horizontale steunstang (tool rest) en de vorm hangt geheel af van het oordeel van de hand. Bij de metaaldraaibank wordt het gereedschap bevestigd op de slede (carriage) en de dwarssupport (cross slide). Dit mechanisme beperkt de beweging van het gereedschap en produceert cilindrische en conische oppervlakken met een herhaalbaarheid die met de hand niet te bereiken is; de bovenslede plaatst het gereedschap onder de gewenste hoek ten opzichte van het werkstuk. Dat het frame zwaarder is en de machine met nauwe toleranties is gebouwd, vervolmaakt deze precisie. Wanneer de tap van het mondstuk zonder speling in de stelholte moet passen, is het verschil direct merkbaar.

Afmeting en Keuze van de Machine

De maat van een draaibank wordt met twee getallen aangegeven: het eerste is de grootste werkstukdiameter die over het bed kan gaan, het tweede is de afstand tussen de spil en de losse kop. Machines met een diameter van negen inch en een afstand tussen de centers van twintig inch gelden als volwaardig voor pijpenwerk; op deze maat wordt zowel de kop als het mondstuk bewerkt. Tafelmodellen van zeven inch volstaan voor mondstukwerk, maar bij modellen met een kort bed kan een lange mondstukstaaf klem komen te zitten. Een bekend voorbeeld van deze klasse is Taig, een reeks microdraaibanken geproduceerd in Arizona, die in ateliers vooral wordt gebruikt voor het draaien van tappen en het inleggen van mondstukken.

Het aantal makers dat zich tot oude machines wendt, is niet gering. Het negen-inch model van South Bend Lathe Works, opgericht in 1906 in de stad South Bend in de staat Indiana, was zo populair dat andere fabrikanten, van Engeland tot Brazilië, er vrijwel identieke kopieën van maakten; volgens de overlevering produceerde het bedrijf in 1930 zevenenveertig procent van alle in de Verenigde Staten in dat jaar verkochte universele draaibanken. In gesprekken in ateliers vallen ook vaak de oude Amerikaanse namen Atlas en Logan. In Engeland golden het ML7-model van Myford, opgericht in 1934 in Beeston, en de verbeterde versie daarvan, de in 1953 geïntroduceerde Super 7, als maatstaf in de kleinschalige machinebouw; voor groter werk vallen vooral de draaibanken van Colchester op, dat in 1954 werd opgenomen in de 600 Group. Van veel nieuwe machines die in China worden geproduceerd en onder de naam van een importeur worden verkocht, wordt gezegd dat ze uit dezelfde fabriek komen en dat het verschil ertussen vaak niet meer is dan het naamplaatje en de meegeleverde uitrusting; het uit elkaar halen, schoonmaken en met goede smering weer opbouwen van deze machines is een gebruikelijke eerste klus.

Werkzaamheden in het Atelier

De op de losse kop bevestigde boorkop (Jacobs-boorkop) opent de tabakskamer, de mondstukholte en het rookkanaal in de rotatieas; met dezelfde opstelling wordt ook het voorvlak van de steel vlak gemaakt. De volgorde en afmetingen van de boringen staan in het artikel boren op de draaibank. De holtes van de losse kop en de spil zijn op de meeste machines uitgevoerd volgens de Morse-conus. Deze conus, die Stephen A. Morse halverwege de jaren 1860 ontwikkelde, klemt zichzelf vast door wrijving; doordat hij is gestandaardiseerd in acht maten, van MT0 tot MT7, kunnen boorkoppen en centers met één beweging worden bevestigd en verwijderd.

De keuze van de klauwplaat hangt af van het te verrichten werk. Zelfcentrerende drieklauwplaten, waarvan de klauwen aan één gemeenschappelijk spiraaltandwiel zijn gekoppeld, centreren snel een cilindrische mondstukstaaf. Bij onafhankelijke vierklauwplaten beweegt elke klauw apart; hierdoor kan een tot vierkant gebrachte briarblok worden vastgeklemd en kan het blok uit het centrum worden verschoven om de hoek van gebogen pijpen in te stellen. Een deel van de speciaal voor briarblokken gemaakte klauwplaten wordt de J. T. Cooke-stijl genoemd; hierbij wordt het blok op positiepennen gedraaid om de as van de kop uit te lijnen met het rookkanaal.

Het werk van de machine houdt niet op bij het boren. De slede en de dwarssupport kunnen worden gebruikt om de kop grof vorm te geven. Bij de methode eerst vormen, dan boren, waarbij de kop wordt gevormd voordat hij wordt geboord, wordt de boorpunt aan de spil bevestigd en wordt de kop met de hand naar de draaiende punt gebracht. Wanneer op de sledes een steunstang wordt gemonteerd zoals bij de houtdraaibank, kunnen ook met de hand vastgehouden houtdraaibeitels worden gebruikt. Een op de spil gemonteerde schuurschijf en viltschijf brengen ook de fasen van vormgeven en polijsten naar dezelfde machine. Het gedrag van het mondstukmateriaal op de draaibank wordt behandeld in het artikel mondstukmaterialen, en de namen van de onderdelen in het artikel pijpanatomie.