Morta (Moerdaseik)

Morta is eikenhout in de eerste fase van fossilisatie, dat duizenden jaren zuurstofvrij begraven lag in een veenmoeras of rivierbedding. Het staat ook bekend als moerdaseik (bog oak); op de Balkan wordt het "abanos" genoemd. Bronnen geven uiteenlopende tijdspannes voor de begravingsduur; doorgaans wordt gesproken van stammen van 2.000 tot 6.000 jaar oud. Naast heidehout (briar) en meerschuim is het een zeldzaam maar door zijn eigen kwaliteiten gerespecteerd pijpketelmateriaal.

Vorming en eigenschappen

Het zure, zuurstofarme milieu van het moeras beschermt de begraven stam tegen rotting. Tijdens deze lange periode van wachten reageren de tannines van de eik met de ijzermineralen in het water en wordt het hout geleidelijk donkerder; hoewel zwart de bekendste kleur is, komen ook koper- en goudkleurige mortablokken voor. Deze duizenden jaren durende natuurlijke "wassing" verwijdert tannines, harsen en soortgelijke stoffen grotendeels uit het hout. Daarom wordt morta beschouwd als volledig smaakneutraal; de houtige smaken die briar aan het roken kan toevoegen, zijn in morta afwezig.

Volgens gegevens van fabrikanten kan het mineraalgehalte oplopen tot meer dan tien procent, waardoor de ketel buitengewoon bestand is tegen doorbranden. Zijn poreuze, laagdichte structuur absorbeert vocht en condensatie zeer goed; daarom zijn morta-pijpen doorgaans licht van gewicht.

Bewerking en productie

Morta is een lastig materiaal voor de pijpenmaker. In hetzelfde blok kunnen zachte en steenharde plekken naast elkaar voorkomen; het percentage verborgen gebreken is hoog. Ambachtslieden gebruiken voor sommige bewerkingen gereedschap dat niet voor hout maar voor metaal is ontworpen. Omdat gebreken vaak pas in de laatste fase aan het licht komen, kan tientallen uren werk verloren gaan; dit hoge afkeurpercentage is de belangrijkste reden waarom mortapijpen in beperkte oplage en meestal ambachtelijk (artisanaal) worden geproduceerd. Ook moet het uit het water gehaalde blok zeer langzaam en gecontroleerd worden gedroogd; snel drogen doet het hout scheuren. De bewerkingsstappen van een pijp zijn bij morta vergelijkbaar met die bij briar; het verschil is dat het materiaal de maker bij elke stap voor een nieuwe verrassing kan stellen.

De belangrijkste bronnen zijn de Ierse veengebieden en de riviervalleien op de Balkan; met name stammen die uit het Sava-bekken in Kroatië en Servië worden gehaald, zijn bekend. Trever Talbert en Davorin Denović behoren tot de bekende makers die met morta werken. Morta wordt bovendien beschouwd als een milieuvriendelijke grondstof: er wordt geen nieuwe boom gekapt, maar gebruik gemaakt van stammen die de natuur duizenden jaren geleden al begroef.

Rookkarakter en onderhoud

Morta staat bekend om een koele, droge en licht zoetige rooksmaak; door zijn neutrale karakter geeft het de smaak van de tabak ongefilterd weer. Om deze eigenschap wordt het gewaardeerd door rokers die mengsels zonder toegevoegde smaken puur willen proeven. Net als briar vormt het in de ketel een koollaag; omdat het materiaal broos is, wordt aangeraden deze laag dun te houden.

Droge morta is hard maar breekbaar; een gevallen mortapijp breekt veel makkelijker dan een briarpijp, dus moet hij zorgvuldig tegen stoten worden beschermd. Dankzij zijn hoge absorptievermogen wordt rustperiode tussen rooksessies bij morta daarentegen minder kritisch geacht dan bij briar.