Pijpen Maken van Morta

Pijpen maken van morta verschilt van het maken van briarpijpen vooral op het punt waar en hoe het grondmateriaal vandaan komt. Briarblokken kunnen kant-en-klaar besteld worden, gezaagd, gesorteerd en gedroogd; morta daarentegen is een stronk die kleine ploegen met de hand uit het moeras halen, die jarenlang moet rusten en waarvan een groot deel verloren gaat als uitval. Deze drie knelpunten — beperkte winningsvergunning, lange droogtijd en hoog uitval — hebben morta-pijpen tot een gebied gemaakt met weinig stuks, dat vrijwel volledig op handwerk steunt.

Oogsten uit het Moeras

De meest genoemde bron van morta in de pijpenmakerij is het moeras van Brière, in de Franse regio Loire-Atlantique. Het ongeveer zevenduizend hectare grote gebied, Grande Brière Mottière genaamd, is gemeenschappelijk eigendom van eenentwintig gemeenten; een in 1838 opgerichte syndicale commissie bepaalt, samen met het Regionaal Natuurpark van Brière, via jaarlijkse overeenkomsten wie wat en op welke data mag winnen. Omdat het water alleen in de herfst wegtrekt, is het venster smal: volgens de huidige regeling van 15 september tot 30 oktober, ofwel bijna zes weken per jaar. Er mogen geen machines het gebied in. De zoekers peilen de bodem door een lange metalen priem in de veenlaag te steken; wanneer de priem op een hard blok stuit, wordt de plek gemarkeerd en worden de grenzen van de stronk met opeenvolgende peilingen vastgesteld. De winning gebeurt met schop en spade, de stronk wordt in draagbare stukken verdeeld, en de opengegraven kuil wordt dezelfde dag weer opgevuld met de bovenlaag teruggelegd. Volgens de dossiers worden stronken ook op meer dan een meter diepte aangetroffen. Slechts tien tot twintig procent van het gewonnen hout is bruikbaar.

Drogen en Sorteren

Morta verliest zijn vocht sneller dan briar; een stronk die in de open lucht blijft liggen, droogt snel uit aan de buitenkant en krijgt diepe scheuren. Daarom worden de stronken bewaard in gesloten, donkere opslagruimtes, worden de snijvlakken afgedicht en wordt het vocht langzaam onttrokken; ovendroging wordt niet toegepast. Over de wachttijd lopen de bronnen uiteen: de meest genoemde ondergrens is twee jaar, terwijl bij dikkere stronken wordt vermeld dat het drie tot vier jaar kan duren voordat het vochtgehalte geschikt is voor pijpen. Als de termijn verstreken is, wordt de stronk eerst in dwarse plakken gezaagd, daarna op de lintzaag in blokken. Hier vindt de eigenlijke selectie plaats; elk gezaagd vlak maakt nieuwe scheuren en verrotte plekken zichtbaar, en het blok wordt alleen uit de gezonde delen gehaald. Bij morta zijn geen zandinsluitingen zoals bij briar te zien; gebreken tonen zich in de vorm van fijne scheuren en aangetast hout. Omdat de ringen de jaarlijkse groei van de boom weergeven, kan het blok ook worden georiënteerd op de gewenste ringdichtheid.

De Vorm die het Materiaal Oplegt

Morta-blokken zijn meestal korter en bijna vierkanter van verhouding dan briarblokken. Dit is een beperking die het vormenrepertoire rechtstreeks vernauwt: de steel blijft kort, de marge tussen het tenon en de kop wordt dunner, en het boren wordt millimeterwerk. Steelverlengingen met materialen zoals bamboe zijn de bekende oplossing voor deze krapte. Het materiaal draait op de draaibank niet zo schoon als briar, maar breekt af de randen; in het atelier van Talbert is verteld dat het met de hand vormen op een schuurschijf betere resultaten geeft dan het afwerken van de kop op de draaibank. Boren en kleine ruimers die voor metaal en niet voor hout zijn gemaakt, presteren beter bij morta. Wrijving verhit het materiaal snel en stompt ook het schuurmiddel snel af; daarom wordt vermeden lang op de schijf te drukken. De algemene productiestappen van de pijp blijven ongewijzigd, maar bij elke stap wordt het oppervlak met een vergrootglas gecontroleerd op verborgen scheuren.

Afwerking en Stempel

Morta accepteert geen beits (stain); de kleur zit in het hout zelf, en de afwerking is een kortere reeks stappen dan bij briar. Daar staat tegenover dat het poreuze oppervlak polijstpasta opzuigt, waardoor het schoonmaken een fijnharige borstel vereist; de meeste makers volstaan met olie en bijenwas in plaats van zwaar polijsten. Het oppervlak wordt doorgaans tot korrel 600 geschuurd; verder gaan naar fijnere korrels levert weinig op: morta houdt geen hoge glans vast zoals briar, en krijgt bij gebruik een satijnachtig uiterlijk. Het werk aan het mondstuk kan per gradatie verschillen; in het atelier van Talbert worden bij de Classic-lijn kant-en-klaar gegoten mondstukken bijgeschaafd, terwijl bij de Signature-lijn het mondstuk volledig met de hand wordt gezaagd. In beide gevallen wordt het kanaal van het mondstuk op dezelfde maat gebracht als het gat in de steel, en wordt de binnenkant van de beetknop (button) breed genoeg gemaakt om er een pijpenrager doorheen te halen. De laatste stap is het stempel; dat kleine letters op het poreuze oppervlak niet duidelijk uitkomen, is een moeilijkheid die Talbert zelf heeft benoemd bij morta-pijpen.