Pijpenmakerij (Pipe Making)

Pijpenmakerij (pipe making) is het handwerk waarbij alle fasen van een pijp, van het ruwe blok tot het afgewerkte product, door een enkele persoon worden uitgevoerd. In een fabriek wordt het werk verdeeld over talrijke stations, elk gebonden aan een eigen werkbank; dit systeem wordt beschreven in het artikel hoe wordt een pijp gemaakt. Op atelierschaal daarentegen berust elke beslissing, van welke nerf in het blok naar voren moet komen tot de diameter van het rookkanaal, bij dezelfde persoon. Het ambacht kent geen geschreven leerplan; kennis wordt grotendeels opgebouwd via vallen en opstaan en via praktische oplossingen die makers aan elkaar doorgeven.

Blok- en mondstukmateriaal

De funda-wortelknol die voor de kop (stummel) wordt gebruikt, wordt gerooid tussen de dertig en zestig jaar oud; details staan in het artikel funda-wortel (briar). Uit de knol komen twee verschillende sneden. De "ebauchon"-blokken, gesneden uit het binnenste deel, zijn ruimer voorradig en goedkoper, maar de kans dat er scheuren of holten in zitten, wordt hoog geacht. De "plato"-blokken (plateaux), gesneden uit het buitenoppervlak, worden daarentegen superieur geacht wat betreft nerftekening en zijn de voorkeur van de meeste ambachtslieden.

Het mondstuk wordt bewerkt uit materiaal in staafvorm. Van de twee gangbare opties is eboniet een harde rubber, verkregen door natuurlijk rubber langdurig te vulkaniseren met zwavel en lijnolie; het zwavelgehalte in de samenstelling varieert tussen 25 en 80 procent. Ultraviolet licht in daglicht oxideert het oppervlak, waarna vrije zwavel die zich aan vocht bindt sulfaat en zwavelzuur vormt; het oppervlak verschuift na verloop van tijd van grijsgroen naar bruin. Acryl vertoont deze verwering niet. De vergelijking van beide wordt gemaakt in het artikel mondstukmaterialen.

De inwendige maten van de kop

Dat het blok tot een pijp wordt, hangt af van het boren van drie afzonderlijke gaten: de kamer waarin de tabak brandt, het kanaal dat de rook langs de steel voert (draught hole), en de opening waarin het mondstuk past (mortise). Waar deze zich in de pijp bevinden, wordt getoond in het artikel pijpanatomie. De maten die in ateliers worden genoemd, zijn geen bindende standaard, maar omstreden marges: ongeveer 16-25 mm voor de kamerdiameter, 3,2-4,3 mm voor het rookkanaal, 6-9,5 mm voor de opening; maten rond 8 mm voor de opening worden als gebruikelijk beschouwd. Het effect van de kanaaldiameter op het roken wordt voortdurend besproken onder makers; naast de diameter wordt ook erkend dat het gelijk blijven van het doorsnedevolume langs de steel bepalend is.

In welke fase de gaten worden geboord, verschilt van atelier tot atelier. De gangbare weg is de gaten te boren terwijl het blok nog ruw is, en de vorm rond deze assen op te bouwen. Het omgekeerde komt ook voor: wanneer eerst de kop wordt gevormd en de gaten daarna worden geboord, kan de lijn worden gekozen waarin de nerf het mooist valt en gebreken het meest worden geminimaliseerd, maar omdat er dan geen correctiemarge meer is, maakt een enkel verkeerd geboord gat het blok onbruikbaar. Deze tweede weg zou naar verluidt de voorkeur genieten in kringen van de Deense school.

Mondstuk en tenon

Kant-en-klare mondstukken in vaste mal zijn er in een beperkt aantal vormen en maten; ze moeten worden bijgesneden voordat ze op de steel passen, en bij gebogen koppen moeten ze worden verwarmd en gebogen. Bij handsnijwerk wordt het mondstuk, uitgaand van staafmateriaal, uitsluitend voor die ene kop gevormd; omdat de malbeperking wegvalt, worden kop en mondstuk onderdeel van hetzelfde ontwerp.

De tenon, die het mondstuk aan de steel verbindt, wordt ofwel uit het lichaam van het mondstuk zelf gedraaid, ofwel als apart onderdeel vastgelijmd. Het materiaal dat bij de tweede weg vaak wordt gebruikt, is de acetaalhars (polyoxymethyleen, POM) die DuPont onder de naam Delrin op de markt bracht. De wrijvingscoefficient is laag, het is slijtvast en de dimensionale stabiliteit is hoog; bij langdurig gebruik kan het functioneren tot 80 °C. Het zelfsmerende oppervlak maakt het mogelijk het mondstuk vaak los en vast te maken. De duurzaamheid heeft ook een nadeel: als de pijp valt, breekt eerder de steel dan de tenon, en het herstellen van de steel is veel moeilijker dan het herstellen van het mondstuk.

Beginnen met een pijpenkit

Omdat fouten tijdens het boren niet ongedaan kunnen worden gemaakt, beginnen de meeste beginners met kant-en-klare sets ("pijpenkit") waarvan de kop al is geboord en het mondstuk grof is aangepast. Bij deze sets blijft voor de maker alleen het vormgeven, schuren en polijsten over. De sets worden apart voorbereid voor rechte, gebogen en vrij gevormde (freehand) koppen; de mondstukverbinding kan vlak (flush) of militair (military) gemonteerd zijn.

De uitrusting die nodig is om een kit af te werken, is bescheiden: een handboormachine met instelbaar toerental, een flexibele schuurschijf, vijlen in verschillende sneden, een figuurzaag voor grove vormgeving, polijstschijven en carnaubawas. Omdat houtstof de luchtwegen irriteert, worden een veiligheidsbril en een stofmasker als verplicht beschouwd. Wanneer men overgaat tot het boren van het blok zelf, komen een boorstandaard of draaibank, kamerboren en dunne boren voor het kanaal op de lijst bij.