Alternatieve Houtsoorten in de Pijpenmakerij

Alternatieve houtsoorten in de pijpenmakerij zijn de tweederangs materialen waarop makers terugvielen wanneer briar niet te vinden of te duur was. Omdat er geen enkele houtsoort is die de hittebestendigheid en de poriestructuur van de bruyèrewortel volledig evenaart, hebben deze soorten briar nooit vervangen; ze zorgden er wel voor dat de pijpenproductie kon doorgaan tijdens oorlogsjaren, embargo's en economische crises.

Geteste Houtsoorten

Op de geregistreerde lijst staan onder meer esdoorn, kers, zwart walnoot, eik, olijf, rozenhout, manzanita, mesquite, beuk, hickory, bergslaap, mahonie, ebbenhout, buksboom en jujube. Ook harde houtsoorten van elders, zoals wenge en jichimu uit het Verre Oosten en Afrika, zijn regionaal beproefd. Het probleem is steeds hetzelfde: deze houtsoorten zijn doorgaans zachter, hebben een geslotener poriestructuur en de binnenkant van de kamer is gevoeliger voor verbranding dan bij briar. Daarom worden koppen van alternatief hout vaak dikker gelaten, en wordt in sommige tradities de binnenwand extra behandeld.

Kers: De Enige Traditie die Overeind Bleef

Van de soorten op de lijst groeide alleen kersenhout uit tot een blijvende productielijn. In Frankrijk verkreeg Eugène-Léon Ropp in 1869 een octrooi op het maken van pijpen uit kersenhout en richtte hij het jaar daarop zijn atelier op in Bussang, in de Vogezen. Hoewel het atelier volgens overlevering vanaf 1917 ook naar briar overschakelde, bleef de identiteit van het merk tot het einde met kers geassocieerd; de productie stopte in 1991 en het merk ging in 1994 over naar Cuty-Fort Entreprises. Het herkenbare uiterlijk van kersenpijpen komt doordat de bast op de kop wordt gelaten.

In Amerika blijft Missouri Meerschaum, bekend om zijn maïskolvenpijpen, de Ozark Mountain-serie van hardhouten pijpen in zijn catalogus houden. Deze modellen worden uit berkenhout gemaakt en aangeboden in esdoorn- en kersentinten; "kers" verwijst hier dus naar een kleur- en vormtraditie. Voor de maïskolvenproductie van het merk, zie het artikel Maïskolfpijp.

Beuk en de Oorlogsjaren

Het bekendste voorbeeld van alternatief hout dat uit noodzaak ontstond, is Stanwell. Toen het tijdens de Tweede Wereldoorlog onmogelijk werd om briar uit Engeland en Frankrijk te laten komen, begon Poul Nielsen in 1942 in een houtwerkatelier genaamd Kyringe pijpen te maken van Deense beuk. Toen de oorlog voorbij was en de handel weer normaliseerde, koos hij weer voor briar; in 1948 veranderde hij de naam van het merk in Stanwell, vanwege het aanzien dat Engelse namen destijds in de pijpenwereld genoten. Dat de pijpen uit die periode klein van formaat waren, had niet alleen met het hout te maken, maar ook met de schaarste aan tabak.

Een Grensgeval dat Niet als Hout Geldt

Eik die in een moeras eeuwenlang zonder zuurstof begint te verstenen, oftewel morta, neemt op deze lijst een merkwaardige plaats in: het is discutabel of het technisch gezien wel als hout kan worden beschouwd. Omdat het met lange ijzeren stangen uit het veen moet worden opgezocht, is de aanvoer nog omslachtiger dan die van briar, en blijft van het opgegraven blok maar een klein deel bruikbaar. De serie die Trevor Talbert maakte van morta-eiken uit moerassen in het noordwesten van Frankrijk, waarvan de leeftijd wordt opgegeven als 4.500 jaar, heeft bijgedragen aan de erkenning van dit materiaal in de hedendaagse pijpenmakerij; zie voor meer details het artikel Morta (moeraseikenhout).