Porselein (Porcelain)

Porselein is een verglaasd en poriёnvrij keramiek dat wordt verkregen door de witte klei kaolien te mengen met veldspaat en kwarts en op zeer hoge temperatuur te bakken. In de wereld van de pijp neemt het een aparte plaats in: het is bijna twee eeuwen lang een van de bekendste kopmaterialen van Midden-Europa geweest, en in diezelfde periode ook het meest bekritiseerde materiaal wat betreft rookkwaliteit. Dit artikel behandelt het materiaal zelf; voor het type pijp dat ervan wordt gemaakt, zie het artikel porseleinen pijp.

Samenstelling en bakken

De samenstelling van het Europese harde porselein werd, na de langdurige experimenten van Ehrenfried Walther von Tschirnhaus, in 1708 in Saksen opgelost door het werk van Johann Friedrich Böttger; in 1710 werd in Meissen de koninklijke manufactuur opgericht. In de vroegste recepten zat naast kaolien ook alabastergesteente als smeltmiddel. Naar verluidt werd dit rond 1719 vervangen door kalksteen, en rond 1730 door een plaatselijk gesteente rijk aan kaliumveldspaat; zo ontstond de tegenwoordig als klassiek beschouwde samenstelling van kaolien, veldspaat en kwarts.

Het mengsel wordt doorgaans gebakken tussen 1300 en 1400 graden. Bij deze temperatuur smelt het veldspaat en vult het de ruimtes tussen de kleideeltjes op; bij het afkoelen ontstaat een gesloten, glasachtig dicht lichaam. Het verglazen geeft porselein drie duidelijke eigenschappen: waterdichtheid, semitransparantie in dunne doorsnede en een voor keramiek hoge mechanische sterkte. Diezelfde eigenschappen maken porselein uitmuntend voor tafel- en siergoed, maar problematisch als pijpenkop.

Gedrag als pijpmateriaal

Wat het materiaal in verband met de pijp bepalend maakt, is uitsluitend de poriёnvrijheid. De kleipijp, die op een lagere temperatuur wordt gebakken en zijn poriën behoudt, trekt een deel van het vocht dat bij het roken vrijkomt in zijn wand; het verglaasde porselein kan dit niet, waardoor al het vocht als vloeistof in de kop achterblijft. Dit is de reden waarom onder de porseleinen kop een aparte condensatiekamer is aangebracht; de details van dit systeem zijn te vinden in het hierboven genoemde artikel.

Een tweede gevolg van het verglaasde lichaam is het thermische gedrag. Porselein geleidt warmte relatief snel en houdt, doordat het geen vocht vasthoudt dat door verdamping voor afkoeling kan zorgen, de kop kort na aanvang al warm. Ten derde ontstaat er, doordat het niet-vochtabsorberende oppervlak niet rijpt bij gebruik, geen korst zoals bij briar en meerschuim, materialen die na verloop van tijd 'inrijden'; porselein behoudt zijn oorspronkelijke gedrag. Deze eigenschap heeft ook een positieve kant: omdat de kop geen geur of smaak van tabak opneemt, blijven er na reiniging geen sporen van eerdere mengsels achter.

Wat versiering betreft is het materiaal dankbaar. Omdat de beschildering onder- of op de glazuur wordt aangebracht en vervolgens opnieuw wordt gebakken, verbleken de kleuren niet met de tijd; dit verklaart waarom porseleinen koppen ook na twee eeuwen nog leesbaar zijn. Tegenwoordig wordt porselein vrijwel niet meer als zelfstandige kop gebruikt; het keramische materiaal komt tegenwoordig vooral voor als binnenvoering die sommige fabrikanten in een briar kop plaatsen, en in waterpijpkoppen. Voor een vergelijking met andere opties, zie het artikel pijpkopmaterialen.