Porseleinen Pijp

Porseleinen pijp is een pijptype waarvan de kop is vervaardigd uit hardgebakken porselein, meestal aangevuld met een aparte condensatiekamer en een lange houten steel. Van het midden van de 18e eeuw tot de Eerste Wereldoorlog was ze, vooral in Duitsland, een van de meest herkenbare pijpvormen van Midden-Europa. Terwijl ze met haar met de hand beschilderde kop werd gewaardeerd als kunst- en herinneringsvoorwerp, stond haar rookkwaliteit sinds de 19e eeuw ter discussie; het is juist deze tweeledigheid die het porselein een aparte plaats geeft onder de pijpmaterialen.

Een Productie die vanuit Meissen Verspreidde

Het geheim van hardgebakken porselein werd in Europa aan het begin van de 18e eeuw in Saksen ontrafeld; na het werk van Ehrenfried Walther von Tschirnhaus en Johann Friedrich Böttger werd in 1710 in Meissen de koninklijke porseleinmanufactuur opgericht. Men neemt aan dat men in de jaren 1730, eveneens in deze manufactuur, begon met de productie van pijpenkoppen. Halverwege de eeuw had het ambacht zich verspreid over de Duitse staten: de manufacturen die Wilhelm Caspar Wegely in 1751 in Berlijn en de familie Hannong in 1755 in Frankenthal oprichtten, het Beierse atelier dat in 1747 in Neudeck ontstond en in 1761 naar Nymphenburg verhuisde, en Thüringse ondernemingen als Veilsdorf, Volkstedt, Wallendorf en Limbach vanaf de jaren 1760 leverden vergelijkbare koppen. In Frankrijk beproefden Mennecy en Sèvres hetzelfde met de zachtgebakken variant van porselein. Volgens de bronnen versnelde de verspreiding van het type over heel Midden-Europa tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763).

Kop, Abguss en Lange Steel

De porseleinen pijp bestaat niet uit één deel. De kop waarin de tabak brandt, rust op de eronder gelegen condensatiekamer, in het Duits Abguss genoemd; hieruit vertrekt een lange steel, meestal van kersenhout, soms van hoorn, been of ivoor, met aan het uiteinde een apart mondstuk. De reden van bestaan van deze structuur, in het Duits Gesteckpfeife (steekpijp) genoemd, ligt rechtstreeks in het materiaal: porselein is niet-poreus en absorbeert, anders dan de kleipijp, het condensvocht dat tijdens het roken ontstaat niet, waardoor er een apart compartiment nodig was voor de opgevangen vloeistof. Men neemt aan dat het van Nederlandse kleipijpen overgenomen eivormige, kortnekkige koptype zich in de laatste jaren van de 18e eeuw vestigde en gedurende de hele 19e eeuw de meest voorkomende vorm bleef.

Versiering, Herinnering en Soldatenpijpen

De vroege koppen werden met de hand beschilderd; landschappen, jachttaferelen en portretten passend bij de rococo-, empire- en biedermeiersmaak waren de meest voorkomende onderwerpen, en de randen werden meestal met goud afgewerkt. Omdat de door bakken gefixeerde kleuren niet vervaagden, werden vanaf de eerste helft van de 19e eeuw ook kopieën van bekende schilderijen op het oppervlak van de kop overgebracht. In de tweede helft van de eeuw namen perstechnieken en overdrukmethoden het handwerk grotendeels over; de goedkoper wordende porseleinen pijp werd zo ook een gebruiksvoorwerp voor de lagere inkomensgroepen. Het Thüringse stadje Ruhla was in deze periode een van de belangrijkste productiecentra; volgens de bronnen was tussen 1850 en 1870 meer dan de helft van de hier vervaardigde pijpen van porselein. Herinneringskoppen voor studentenverenigingen, beroepen en steden zijn producten van deze periode. Het bekendste type is de Reservistenpfeife uit de periode van het einde van de 19e eeuw tot de Eerste Wereldoorlog: lange pijpen, gemaakt voor wie zijn militaire dienst had voltooid, met daarop de naam van het regiment, het dienstjaar en de namen van wapenbroeders, waarvan sommige exemplaren naar verluidt 1,80 meter bereikten.

Het Debat over de Rookkwaliteit

De niet-poreuze aard die de condensatiekamer noodzakelijk maakte, is van meet af aan ook aan de rookzijde een klachtenpunt: de kop warmt snel op, omdat het lichaam geen vocht opneemt, bereikt de rook heet de mond en verhardt de smaak. In 19e-eeuwse Engelstalige publicaties werd de porseleinen kop om deze redenen als ongeschikt beschouwd, en werd hij, in vergelijking met materialen die met gebruik beter worden, omschreven als een voorwerp dat voortdurend geleegd en gereinigd moet worden. In een bloemlezing die het jaar na de Grote Tentoonstelling van Londen 1851 werd gepubliceerd, worden Duitse porseleinen pijpen scherp bekritiseerd vanwege hun opwarming; de klacht dat de opgewarmde kop hete rook en tongbeet met zich meebrengt, is ook gedurende de 20e eeuw herhaald. Dit type vond geen breed publiek in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten; in een Amerikaans douanerapport uit 1946 wordt het genoemd onder de geïmporteerde pijpen die in het land niet op commerciële schaal werden geproduceerd. In de Duitstalige literatuur wordt de porseleinen pijp voornamelijk behandeld onder de noemer porseleinkunst en productiegeschiedenis; de twee boeken van Walter Morgenroth uit 1989 en 2021 gelden als de meest uitgebreide van deze studies. De productie kwam feitelijk tot stilstand na de Eerste Wereldoorlog; porselein verloor tegenover meerschuim en briar zijn status als alledaagse pijp en veranderde in een museum- en verzamelvoorwerp.