Rustication (Reliëf Oppervlaktebehandeling)

Rustication is het proces waarbij kleine stukjes van het oppervlak van de kop van een pijp, en vaak ook van de steel, worden weggehaald zodat er een oneffen, ingekeepte textuur ontstaat. In het Nederlands wordt dit ook wel "reliëfbewerking" of "gekartelde afwerking" genoemd; in de gemeenschap wordt echter meestal de Engelse term gebruikt. Naast de gladde (smooth), gepolijste afwerking en het zandstralen is dit een van de drie basisvormen die aan een briar pijp kunnen worden gegeven.

Waarom Ervoor Gekozen Wordt

Briar is een stuk wortelhout dat nog bewerkt moet worden, en niet elk blok levert een kop met een regelmatige, foutloze nerf op. Zandinsluitsels, holtes, fijne barsten of een onregelmatige nerf laten oppervlakken achter die een gladde politoer niet zal vergeven. Hier komt de reliëfbewerking om de hoek kijken: de textuur laat de sporen en onregelmatigheden die in het blok achterblijven, opgaan in het algehele uiterlijk van het oppervlak, waardoor een blok dat wegens een gebrekkige zijde zou worden afgekeurd, alsnog bruikbaar wordt.

Volgens de gevestigde opvatting in de gemeenschap worden gladde exemplaren van hetzelfde atelier hoger aangeslagen dan exemplaren met reliëfoppervlak; daarom wordt het besluit van een meester om voor reliëf te kiezen vaker uitgelegd als een beslissing die is ingegeven door de toestand van het blok dan als een esthetische voorkeur. Het zou echter onjuist zijn te zeggen dat de methode alleen een reddingsdoel dient: een ingekeept oppervlak biedt de hand meer houvast, maakt het vastpakken van pijpen met een grote kop makkelijker, en gebruikers zeggen dat de patina die zich in de loop der jaren vormt, op dit oppervlak duidelijker zichtbaar wordt.

Gereedschap en Toepassing

Er is niet één juiste methode voor het aanbrengen van reliëf. De meeste gereedschappen zijn niet kant-en-klaar te koop; de meester stelt zijn eigen gereedschap samen en de textuur die daaruit voortkomt, wordt in de loop van de tijd de signatuur van het atelier. In de praktijk vallen drie hoofdgroepen op:

• Gereedschap gemaakt van spitse spijkers. Spijkers waarvan de koppen zijn afgeknipt en de punten geslepen, worden in een buiskoppeling geklemd. Wanneer het gereedschap tegen de briar wordt gedrukt en gedraaid, breken er kleine stukjes hout af, waardoor een onregelmatig, rotsachtig oppervlak ontstaat. Of het resultaat er samenhangend uitziet, hangt af van hoeveel de indruksporen elkaar overlappen; een spaarzaam aangebrachte textuur oogt rommelig.

• Houtsnijbeitels. Met de handbeitels van de houtsnijkunst worden grotere stukken van het oppervlak weggehaald. De textuur valt dieper en grover uit dan met het spijkergereedschap.

• Draaiende frees. Dankzij de verscheidenheid aan opzetstukken kunnen tal van uiteenlopende oppervlakken worden verkregen; wanneer toerental en contactduur met de kop niet goed worden afgesteld, bestaat het risico dat het hout verbrandt.

Sommige meesters passen deze methoden niet afzonderlijk toe, maar combineren ze op één pijp om een eigen uiterlijk te zoeken. Nadat de textuur is voltooid, wordt het oppervlak geborsteld om het stof te verwijderen, indien nodig licht geschuurd en geverfd. Het aanbrengen van twee verflagen, zodanig dat de holtes donker en de toppen licht blijven, is de klassieke manier om de textuur te benadrukken. In het productieproces zoals beschreven in het artikel hoe wordt een pijp gemaakt, komt rustication na het vormen van de kop en vóór de politoerfase.

Verhouding tot Zandstralen

Rustication en zandstralen worden vaak door elkaar gebruikt, terwijl het om twee afzonderlijke processen gaat. Bij zandstralen holt het schuurmiddel de zachte ringen van het hout uit; de zo ontstane textuur legt het eigen nerfpatroon van de briar driedimensionaal bloot. Bij rustication daarentegen komt de textuur volledig uit de hand van de meester en heeft ze niets met de nerf te maken. Het wijdverbreid raken van zandstralen in de pijpenmakerij wordt geassocieerd met de Shell-lijn die Dunhill in 1917 introduceerde; textuur aanbrengen met handgereedschap heeft daarentegen vooral in Italiaanse ateliers een eigen school gevestigd. Het reliëfoppervlak dat het merk Castello onder de naam "Sea Rock" aanbiedt, wordt als een van de bekende voorbeelden van deze school beschouwd. Voor pijpen waarvan het oppervlak volledig onbewerkt wordt gelaten, kan het artikel natuurlijke afwerking worden geraadpleegd.