Tagua Nut (Plantaardig Ivoor)

Tagua is de naam voor de rijpe pit van de ivoorpalmen (geslacht Phytelephas) die groeien in de tropische wouden van Zuid-Amerika. Wanneer het voedingsweefsel in de pit uitdroogt, verhardt het als steen en krijgt het een mat wit, licht geaderd oppervlak. Dit uiterlijk heeft het materiaal de naam "plantaardig ivoor" opgeleverd. In de pijpenwereld staat tagua minder bekend als kopmateriaal dan als versierings- en steelverlengingsmateriaal.

Herkomst en Eigenschappen van het Materiaal

De ivoorpalm komt vooral voor in de regenwouden aan de westelijke hellingen van de Andes, met name in Ecuador. De boom kan wel vijftien jaar nodig hebben voor zijn eerste vrucht; eenmaal volwassen blijft hij daarna tientallen jaren vrucht dragen. In de grote, hardschalige vruchtkoppen die vrouwelijke bomen dragen, zitten pitten aaneengeregen die elk enkele centimeters in doorsnede meten. De onrijpe pit is zacht en eetbaar; de hardheid ontstaat pas tijdens het drogingsproces.

De gedroogde pit wordt te taai om met een mes te bewerken; om hem te bewerken zijn zaag, vijl en schuurpapier nodig. Toch leent het materiaal zich uitstekend voor zagen, boren en polijsten tot een hoge glans; in dit opzicht gedraagt het zich op de werkbank vergelijkbaar met dierlijk ivoor. Omdat verf alleen in de buitenste laag doordringt, vormt de witte pit in gekleurde stukken een contrast met het donkerder oppervlak. Volgens overlevering was het materiaal vanaf de jaren 1880 een van de belangrijkste grondstoffen voor de knopenindustrie, een toepassing die met de opkomst van plastic grotendeels is teruggelopen.

Gebruik in de Pijp

De meest voorkomende toepassing van tagua in de pijp is als steelverlenging of sierring tussen steel en mondstuk. De pit, die zelden groter is dan enkele centimeters, leent zich meestal niet voor een volledige pijpkop; voor een dunne ring of een korte verlenging is hij daarentegen ruim voldoende. Het contrast dat het witte oppervlak vormt met donkere briar en zwart eboniet is doorslaggevend voor meesters die het materiaal als versiering kiezen. Toch is het aantal makers dat tagua gebruikt beperkt, en het materiaal wordt niet gerekend tot de hoofdmaterialen van het pijpenmaken.

Het is bekend dat lokale ambachtslieden in Ecuador de tagua-pit in zijn geheel uithollen om kleine pijpen te maken: het bovenste deel van de pit wordt in kopvorm geopend, en er wordt een kanaal geboord dat van binnenuit naar het mondstuk loopt. Dit zijn meestal figuratieve, souvenirachtige stukken. Omdat het om een plantaardige structuur gaat, mag van het materiaal niet dezelfde weerstand tegen aanhoudende verbrandingshitte worden verwacht als van briar of meerschuim; tagua herhaalt in dit opzicht het patroon dat bij de meeste alternatieve kopmaterialen naast briar te zien is: een opvallend oppervlak, een beperkte levensduur.

De huidige aantrekkingskracht van het materiaal komt niet alleen uit zijn uiterlijk. De groeiende gevoeligheid ten aanzien van de handel in dierlijk ivoor heeft tagua tot een geaccepteerd alternatief gemaakt. De pit wordt verzameld uit vruchten die zonder schade aan de boom afvallen; deze commerciële waarde van de palm helpt ook om de boom overeind te houden op grond die anders voor landbouw zou worden vrijgemaakt. De Ecuadoraanse ivoorpalm staat tegenwoordig op de IUCN-lijst als "gevoelig" (bijna bedreigd).