Draaien op de draaibank (Drilling on a Lathe)

Boren op de draaibank (drilling on a lathe) is het boren van de drie gaten in een pijplichaam — het rookkanaal, de mondstukopening en de tabakskamer — op een draaibank in plaats van met een kolomboor. De opstelling wordt hier omgekeerd ten opzichte van het gebruikelijke: de boorpunt blijft op zijn plaats staan, terwijl het draaiende onderdeel het hout zelf is. Dit heeft één, maar bepalend gevolg: het gat kan nergens anders worden geboord dan op de draaias van het werkstuk. De nauwkeurigheid van de uitlijning hangt nu niet meer zozeer af van het oog van de meester, maar van de manier waarop het blok op de machine is opgespannen.

Opspannen en machineopstelling

Het briarblok wordt eerst zo bewerkt dat alle vier zijden recht zijn; het zijn juist deze rechte vlakken die elke volgende uitlijning vergemakkelijken. De te maken vorm wordt op het zijvlak van het blok getekend, en voor elk van de drie gaten wordt een rechte lijn afgetekend. Het blok wordt vastgezet in de spanplaat van de hoofdas (headstock); de boorpunt wordt op zijn beurt geklemd in een boorhouder die op de losse kop (tailstock) is gemonteerd, in plaats vergrendeld en naar het draaiende hout toe aangevoerd. De losse kop is immers al ontworpen om boor- en ruimwerktuig te dragen en gecontroleerd aan te voeren; het gebruik ervan in het pijpenatelier is een uitbreiding daarvan.

Het toerental wordt op de laagste stand gezet. Een laag toerental geeft niet alleen een schonere snede, maar vermindert ook het gevaar dat ontstaat wanneer een onvoldoende vastgezet blok op hoge snelheid ronddraait. In deze opstelling wordt de te boren lengte bepaald door wat het kortst is: de lengte van de punt of de lengte van de machinebank; omdat bedden doorgaans langer zijn dan de punten, ligt de praktische grens meestal bij de punt zelf. Lang-stelige ontwerpen die moeilijk met een kolomboor te boren zijn, zoals churchwarden-modellen, worden zo bereikbaar. De vereiste diepte voor elk gat wordt vooraf op het lichaam van de punt afgetekend; omdat de punt niet meedraait, is deze markering tijdens het werk gemakkelijk af te lezen.

Het boren van de drie gaten

Bij een gebogen pijp is het rookkanaal het eerste gat. Er wordt langzaam gewerkt; om de spaanders af te voeren en de punt te koelen, wordt hij regelmatig teruggetrokken, anders verschroeit zowel het binnenoppervlak van het gat als raakt de punt vroegtijdig bot. Wanneer de punt op een niet-vlak, schuin oppervlak stuit, is het gangbaar om eerst met een korte, harde vingerfrees een vlak beginoppervlak te maken.

Voor de mondstukopening wordt het blok opnieuw opgespannen volgens de nieuwe hoek. Als de steel nog gedraaid moet worden, gebeurt dat vóór het boren, omdat geboord hout verzwakt en het vastlopen van de beitel in het hout, waardoor het werkstuk wordt meegetrokken, in deze fase tot onherstelbare schade leidt. Het voorvlak van de steel wordt vlakgemaakt met een Forstnerboor die breed genoeg is om de volledige steeldiameter te omvatten; omdat de Forstnerboor het omringende cilindrische mes de houtvezels laat doorsnijden, laat hij een vlakke bodem en een schone rand achter. De opening zelf, een kort gat in verhouding tot zijn diameter, wordt in één beweging geboord.

Het laatste gat is de tabakskamer. Omdat de bodem van de kamer precies moet aansluiten op het rookkanaal, wordt gestopt vóór de markeringslijn op de punt wordt bereikt, en volgt een controle. De kamer kan, als gewenst, worden geschuurd terwijl het blok nog op de machine staat.

Controle en de gewijzigde volgorde bij een rechte pijp

De grootste praktische winst van de methode komt naar voren in deze controlefase. Wanneer de losse kop wordt teruggeschoven en uit de weg gehaald, kan er rechtstreeks in het gat worden gekeken; bij een kolomboor is dezelfde controle alleen mogelijk door met een spiegel te kijken of het werkstuk los te maken en te inspecteren. Als bij het kijken naar de bodem van de opening het rookkanaal precies in het midden verschijnt, betekent dit dat een pijpenreiniger er zonder vast te lopen doorheen zal gaan. Bij scherp gebogen ontwerpen gaat deze centrering niet altijd op; in zulke gevallen wordt de opening van het kanaal met een kleine freesboor licht schuin gemaakt om de reiniger toegang te geven.

Bij een rechte pijp liggen het rookkanaal en de opening op dezelfde as, waardoor het blok tussen beide bewerkingen niet opnieuw hoeft te worden opgespannen; daarom verandert ook de volgorde. De uitlijning gebeurt eenmalig, het vlak van de steel wordt vlakgemaakt, indien nodig wordt de steel gedraaid, en pas daarna wordt eerst de opening en dan het kanaal geboord. Voor de plaats van de boorfase binnen het geheel kan het artikel hoe wordt een pijp gemaakt worden geraadpleegd, en voor de namen van de onderdelen het artikel pijpanatomie.