De Legende van de Honderdjarige Briar

Honderdjarige briar is een van generatie op generatie doorgegeven, wijdverbreide bewering in de pijpengemeenschap die de leeftijd van de wortelknol waaruit een pijpenblok is gesneden, als maatstaf voor superioriteit beschouwt. Deze uitspraak, waarvan de bron onduidelijk is, duikt zowel op in producentenreclame als in correspondentie tussen verzamelaars; daartegenover staat dat een aanzienlijk deel van de meesters die het houtbewerken door en door kennen, de uitspraak bij voorbaat verwerpt. De discussie mondt uit in de vraag waardoor de kwaliteit van briar in werkelijkheid wordt bepaald.

Waar Komt het Cijfer Vandaan

Het getal honderd jaar heeft geen enkel uitgangspunt; het is binnen de gemeenschap via meerdere kanalen gevoed. Een van de bekendste voorbeelden is verkoperscorrespondentie: volgens de gegevens vermeldde Comoy's of London in een brief aan de eerste eigenaar van een set van zes pijpen die in 1977 werd gemaakt, dat de gebruikte wortel afkomstig was uit de bergen van Griekenland en daar meer dan honderd jaar was gegroeid. Dit soort verklaringen is een gestandaardiseerde manier geworden om afzonderlijke pijpen een eigen geschiedenis te geven.

Het tweede kanaal bestaat uit populaire publicaties over het onderwerp. Zoals overgeleverd op basis van Richard Carleton Hackers boek uit 2000, Pipesmoking: A 21st Century Guide, zou de leeftijd van de bewerkte wortel gedurende tientallen jaren stap voor stap zijn gedaald, tot in goedkope productie tot ongeveer vijftien jaar. Deze afnemende reeks is na verloop van tijd de basis geworden voor de opvatting dat "vroegere pijpen van beter hout werden gemaakt".

Beide kanalen delen dezelfde zwakte: de cijfers berusten op beweringen, niet op metingen. Omdat de leeftijd van een uitgegraven wortelknol niet betrouwbaar aan de jaarringen kan worden afgelezen, is het in de praktijk niet mogelijk de op de markt circulerende leeftijdsopgaven te verifiëren.

Barbi's Tegenwerping

De in de gemeenschap meest aangehaalde uiting van het tegengestelde standpunt komt van meester Rainer Barbi, die van 1974 tot zijn overlijden in 2011 in Duitsland werkzaam was. Er wordt overgeleverd dat Barbi het onderwerp in een tijdschriftcolumn uit 2001 onder de titel "de honderdjaarlegende" behandelde en de bewering beschouwde als een sprookje dat niet op serieus onderzoek berustte. In hetzelfde artikel zou hij de geschikte spanne voor het bewerken van de wortel op dertig tot vijftig jaar hebben gesteld, en niet de leeftijd maar het klimaat en de bodemgesteldheid als bepalend voor de kwaliteit hebben aangewezen.

Deze spanne komt ook overeen met de oogstleeftijd die botanische bronnen geven: het staat opgetekend dat Erica arborea-knollen doorgaans tussen de dertig en zestig jaar oud worden uitgegraven en vervolgens lang gedroogd. De leeftijden waarnaar de lof voor "oude briar" verwijst, liggen dus ver buiten het gebruikelijke oogstvenster.

Maatstaven die in de Plaats van Leeftijd Worden Gehanteerd

In de praktijk wordt de waarde van een blok minder bepaald door hoeveel jaar de boom is gegroeid dan door hoe hij is gegroeid. De bodemstructuur en het neerslagpatroon die zorgen voor een evenwichtige groeisnelheid van de knol, bepalen grotendeels het nerfpatroon dat later op het oppervlak zichtbaar wordt. De droging na het uitgraven vormt daarvan een tweede, onafhankelijke drempel; ook een goede knol kan onbruikbaar worden door slecht drogen.

Daarom kijken de meeste blokselecterende meesters niet naar de opgegeven leeftijd, maar naar de textuur van het gesneden oppervlak, het gewicht van het blok en gebreken zoals scheuren, kernrot en zandzakjes. De uitdrukking "honderdjarige briar" wordt tegenwoordig eerder beschouwd als een verkooppraatje dan als een meetbare eigenschap.