Adler (Hongaars Meerschuim Atelier)

Adler is een familieatelier dat van het einde van de 18e eeuw tot 1936 bestond en geldt als de bekendste naam in de meerschuim-snijkunst in Hongarije. Dat onder één dak zowel pijpen als zilveren en gouden onderdelen werden geproduceerd, is het belangrijkste kenmerk dat het merk onderscheidde van de gewone meerschuimateliers van die tijd.

Van Óbuda naar Pest

De oorsprong van het atelier gaat terug naar Óbuda, dat tegenwoordig deel uitmaakt van Boedapest. Onder de ambachtslieden die zich na het tolerantie-edict van Jozef II in dit gebied vestigden, bevonden zich ook pijpensnijders; omdat de stadsgilden hen niet binnen de stadsmuren mochten laten werken, vestigden deze meesters zich op het buiten de muren gelegen Zichy-terrein. Dat bij de volkstelling van 1848 in Óbuda elf joodse pijpenmakers en -snijders geregistreerd stonden, naast meesters die koperwerk voor pijpen vervaardigden, laat zien dat de streek uitgroeide tot een klein maar dicht productiegebied.

Er is vastgelegd dat Fülöp Adler rond 1795 in Óbuda woonde, en dat de familie rond 1797 in Pest een huis kocht aan de Deák Ferenc-straat. Het goud- en zilversmedengilde van Buda en Pest nam hem pas tussen 1820 en 1833 als lid aan; tot dan gebruikte Fülöp bij zijn zilver- en goudwerk zijn eigen zegel samen met het keurmerk van Óbuda. Een Tora-wijzer (tóramutató) uit 1837 in de collectie van het Hongaars Joods Museum, gemaakt voor een vereniging van de gemeenschap van Óbuda, documenteert zijn werk als edelsmid onafhankelijk.

De Gouden Eeuw van het Atelier

Vanaf de jaren 1830 werkte Fülöp samen met zijn zoon Józef; Józef nam het atelier in 1848 over. In deze periode stonden Adler-pijpen bekend om thematische ontwerpen die de literaire en politieke actualiteit van de dag in reliëfdecoraties vertaalden. Modellen waarvan de kop op een in schelpvorm gesneden voet rust, en balvormige decoratie, behoren tot de oplossingen die het atelier in de jaren 1860 populair maakte. In het laatste derde deel van de eeuw stond Henrik Adler aan het hoofd van de zaak; in deze fase bereikte het atelier een omvang die een groot deel van de in Boedapest verkochte meerschuimpijpen kon leveren. Dat het atelier op de Millenniumtentoonstelling van 1896 de grote prijs voor edelsmeedkunst won, toont aan dat de productie zich niet tot pijpen beperkte.

De kleine winkel aan de Deák Ferenc-straat was aan het einde van de eeuw een geliefde plek voor de aristocratie en politici. De bloeiperiode van het atelier duurde tot de Eerste Wereldoorlog.

De Laatste Jaren en de Nagelaten Sporen

De leiding van het bedrijf ging in 1910 over naar Richard Schmidt; Schmidt bleef tot zijn dood in 1936 meerschuimpijpen onder de naam Adler produceren. Zo liet het merk een productiegeschiedenis van ongeveer honderdvijftig jaar na.

Adler-pijpen worden tegenwoordig vooral in de context van verzamelingen en musea bekeken; bij het dateren van stukken worden de vermelding "ADLER" in het stempel en de keurmerken van het beslag samen gelezen. Het vakmanschap van het atelier vertegenwoordigt de Centraal-Europese tak van de traditie van 19e-eeuwse gesneden meerschuimpijpen; het geldt als een parallelle school die dezelfde grondstof met een andere decoratietaal bewerkte dan de meerschuimsnijkunst van Eskişehir in Anatolië.