Ak-Taş Meerschaum

Ak-Taş Meerschaum is een atelier voor meerschuimpijpen dat werkzaam is in de Atlıhan Ambachtenmarkt in het district Odunpazarı van Eskişehir. De werkplaats, die in buitenlandse catalogi meestal als "Aktas" wordt geschreven, wordt vandaag geleid door Besim Aktaş; het familiebedrijf staat in Turkije ook bekend onder de naam Aktaş Taşçılık. Het atelier is bekend om zowel eenvoudige klassieke vormen als kopstukken met gesneden gezichten en figuren.

Het verhaal van de generaties

In het eigen verhaal van de familie staan aan het begin van de keten twee overgrootvaders, Abdülrezzak Efendi en Avni Efendi, die worden teruggevoerd tot de jaren 1850. Men zegt dat het ambacht in latere generaties via Neşet Aktaş en Uğur Aktaş werd overgedragen aan de huidige meester. Het aantal generaties verschilt echter van bron tot bron: in de eigen promotie van het merk wordt gesproken van de vijfde generatie, terwijl in een interview met de Turkse pers sprake is van de zesde generatie. Al deze namen en data berusten op het familieverhaal; ze zijn niet bevestigd door een onafhankelijk archief of handelsregister. Volgens hetzelfde interview leerde Besim Aktaş het vak van een meester genaamd Hüseyin Soysal, en is ook zijn dochter Habibe Aktaş bij het bedrijf betrokken geraakt, met het ontwerp van sieraden van meerschuim.

Het werk van het atelier

Ak-Taş-pijpen worden niet gemaakt door geperst gebroken steenpoeder, maar gesneden uit één enkel blok meerschuim. Omdat meerschuim een gemakkelijk te bewerken maar stootgevoelig materiaal is, is de plaats waar de steel de pijpsteel raakt een van de punten waaraan het atelier bijzondere zorg besteedt: bij de meeste modellen wordt op deze verbinding een fijn versierd zilveren bandje aangebracht, dat naast decoratie ook de steen bijeenhoudt. Voor de pijpsteel wordt naast echt barnsteen ook barnsteenachtig kunsthars (art amber) en gekleurd hard rubber (vulcaniet) gebruikt. Het vormenrepertoire is in twee richtingen verdeeld: enerzijds eenvoudige klassieke pijpvormen, anderzijds versierde modellen waarvan de kop met gezichten en figuren is verfraaid. De tweede groep is een voortzetting van de beeldhouwachtige traditie die de Eskişehir-graveerkunst sinds de 19e eeuw voortzet, en brengt het atelier dichter bij vakmanschappijpen dan bij massaproductie.

Waarschuwing voor naamsverwarring

Er bestaat nog een andere registratie met dezelfde familienaam: in indexen van pijpenstempels komt een afzonderlijk Aktaş-bedrijf voor, opgericht door Kemal Aktaş (overleden 2005), en dat vanaf 2011 lijkt te behoren tot Abdurrezzak Aktaş, met een adres in het dorp Beyazaltın in Eskişehir. Bovendien wordt het woord "aktaş" in de streek ook gebruikt voor arbeiders die meerschuim ontginnen. Daarom verwijst de aanduiding "Aktas" die op estate-pijpen wordt aangetroffen niet vanzelfsprekend naar deze specifieke werkplaats in Odunpazarı.

De context van Atlıhan en Eskişehir

De Atlıhan, waar het atelier zich bevindt, is volgens de overlevering een karavanserai die in de jaren 1850 werd gebouwd voor de overnachting van marktkooplui, reizigers en hun dieren. Het gebouw, dat na verloop van tijd in verval raakte, werd door de gemeente Odunpazarı gerestaureerd en midden jaren 2000 heropend als ambachtenmarkt. De ruwe steen wordt gewonnen uit mijnen in dorpen rond Eskişehir zoals Margı, Başören, Dereköy, Karatepe en Türkmentokat, uit putten die van tien tot meer dan honderd meter diep reiken. Het graveren van meerschuim in Eskişehir is vandaag een krimpend ambacht: meesters die aan de pers vertellen, zeggen dat het aantal officieel erkende ambachtslieden geen veertig bedraagt, en dat slechts een deel daarvan nog achter de werkbank staat. Ateliers zoals Ak-Taş, die de overdracht tussen generaties voortzetten, worden binnen deze krimp beschouwd als dragers van de traditie.