Aztec Keramische Pijpen (Aztec Ceramic)

Aztec keramische pijpen zijn niet de naam van één atelier of merk, maar de gemeenschappelijke benaming voor een pijptraditie die in Centraal-Mexico vóór de Spaanse verovering werd geproduceerd uit gebakken klei; in Engelstalige bronnen worden ze meestal samengebracht onder de titel Aztec Ceramic. Bekende exemplaren worden globaal gedateerd tussen de 14e en de 16e eeuw, en laten zien hoezeer tabak was ingeburgerd in het dagelijks leven van de Azteekse (Mexica) wereld. Deze pijpen gelden als het tastbare bewijs van een rookcultuur die tot volle wasdom was gekomen ver voordat Europa met de regio in contact kwam.

Tabak in de Azteekse Wereld

De Nahuatl-woorden die de Azteken voor tabak gebruikten, zijn yetl en picietl; de betreffende plant wordt tegenwoordig geclassificeerd als Nicotiana rustica, een soort met een hoog nicotinegehalte. De bladeren werden soms tot een cilinder gerold en zo gerookt, en soms fijngestampt en in een pijp gestopt. Naast de pijp werden ook rieten buisjes gebruikt, acayetl genoemd; het woord ontstaat uit de samensmelting van acatl, "riet", en yetl, dat tabak aanduidt.

Tabak werd beschouwd als een onlosmakelijk deel van de Azteekse ceremonies. Volgens bronnen zoals de Florentijnse Codex en de Codex Mendoza behoorden bundels rookbuisjes tot de offergaven die voor het altaar werden verbrand; ook wordt in dezelfde bronnen vermeld dat priesters tabakszakjes op hun rug droegen. Tabak kreeg een plaats bij oogst-, jacht-, vis- en handelaarsceremonies, en werd in verband gebracht met goden als Xiuhtecuhtli en Yacatecuhtli. Ook is uit diezelfde bronnen bekend dat men in de geneeskundige opvattingen van die tijd de plant een reeks functies toeschreef, van hoofdpijn tot vermoeidheid; dit betreft de destijds heersende overtuigingen, niet het standpunt van de hedendaagse geneeskunde.

Vorm, Materiaal en Vondsten

Azteekse pijpen zijn meestal keramische stukken waarvan kamer en steel in één geheel zijn gevormd; in dat opzicht putten ze niet zozeer uit de kleipijpen die later in Europa gangbaar zouden worden, maar uit de eigen terracotta- en steenpijpentraditie van de Nieuwe Wereld. De kamers vertonen een brede vormenschat: naast rechte buizen komen vaak dierlijke lichamen voor zoals eend, papegaai en reptiel. Van de eendvormige exemplaren die worden tentoongesteld in het Nationaal Antropologisch Museum in Mexico-Stad, wordt de afmeting in de registraties opgegeven als ongeveer 9 × 19 centimeter. Er is geopperd dat de dierenvormige pijp werd gebruikt door priesters die aan de god verbonden waren die dat dier als geestesdubbelganger (nahual) beschouwde; dit is echter geen vaststaande interpretatie.

De rijkste vondstengroep komt uit de opgravingen van Tlatelolco, ten noorden van Mexico-Stad; volgens de registraties wijst het hoge aantal daar aangetroffen pijpen erop dat roken niet beperkt bleef tot een kleine, select gezelschap. Exemplaren van dit type zijn vandaag te vinden in musea in Mexico, maar ook in collecties in Europa en Noord-Amerika.

Maya-voorloper en Materieel Bewijs

Het is bekend dat de tabakstraditie in de regio veel ouder is dan die van de Azteken. In de relieëfs van de Tempel van het Kruis, gewijd in 692, onderdeel van de tempelgroep in Palenque, is te zien hoe de figuur die door onderzoekers "God L" wordt genoemd, een van de belangrijkste goden van de Onderwereld, rook blaast uit een dikke rol tabak in zijn hand; of het voorwerp een sigaar dan wel een grove pijp is, wordt in de literatuur besproken. Aan de kant van het materiële bewijs bracht een in 2012 gepubliceerde chemische analyse uitsluitsel: in de residuen van een kleine Maya-fles, afkomstig uit het Miradorbekken op de grens tussen Guatemala en Mexico en gedateerd rond het jaar 700, werd nicotine aangetroffen. De hiëroglief op het vaatje werd gelezen als "huis van zijn tabak"; zo bevestigden de inscriptie op een vat en de inhoud ervan elkaar voor het eerst.

Aztec keramische pijpen zijn één van de zichtbare schakels in deze lange keten. Samen met de noordelijke kalumet-traditie vertegenwoordigen ze een beginfase in de wereldgeschiedenis van de pijp waarin Europa geen enkel aandeel had.