Baier (Alfred Baier)

Baier is de naam van het atelier dat de Amerikaanse meester Alfred Baier alleen in Vermont dreef, en van de handtekening die hij op zijn pijpen zette. Wat Baier van zijn tijdgenoten onderscheidt, is zijn vormenrepertoire: aan de ene kant figuratieve pijpen waarvan de kern van kop tot steel volledig is uitgesneden, aan de andere kant vrije vormen die ontstaan door het hout van binnen uit te hollen. De schaal is die van een atelier, niet van een fabriek; de pijpen werden stuk voor stuk en op bestelling gemaakt.

Van houtsnijwerk naar pijpen

Baiers uitgangspunt was niet het maken van pijpen maar houtsnijwerk; hij sneed jarenlang als amateur en rookte in diezelfde periode pijp. Volgens zijn eigen verhaal bracht hij de twee bezigheden in 1981 samen, en dat jaar won hij een nationale pijpen-snijwedstrijd. Ook wordt overgeleverd dat de Confrérie des maîtres-pipiers in het Franse Saint-Claude hem datzelfde jaar een onderscheiding gaf voor zijn vakmanschap; de plaats van deze stad in de geschiedenis van de briarpijp wordt behandeld in het artikel briarrevolutie. Beide gegevens berusten op het eigen verhaal van de meester en zijn niet bevestigd door onafhankelijke bronnen.

Dat zijn naam een plaats kreeg in de pijpenwereld, is mede te danken aan het feit dat hij werd besproken in het boek van David Wright, voormalig conservator van het Museum of Tobacco Art and History in Nashville, waarin de wereldwijde pijpenmakers zijn samengebracht.

Met de hand vormgeven

Baier was autodidact en werkte met een beperkte gereedschapsset: een lintzaag, een boorbank, messen, een raspel, een vijl en schuurpapier van verschillende dikte. De grove vorm werd met de zaag uitgesneden, al het overige werd met de hand afgewerkt. In tegenstelling tot een op de draaibank gerichte werkwijze maakt deze methode het van meet af aan onmogelijk om twee pijpen aan elkaar gelijk te maken.

Als blok gebruikte hij uitsluitend uit Griekenland afkomstige plateau-briar; voordat hij de blokken bewerkte, zuiverde hij ze volgens een eigen ontwikkelde methode en liet hij ze drogen. Het afgewerkte oppervlak werd gekleurd met een dunne, op alcohol gebaseerde beits en vervolgens tot een lichte glans gebracht met plantaardige was. Voor de mondstukken werden zowel vulcaniet als lucite gebruikt; het verschil tussen beide materialen wordt behandeld in het artikel mondstukmaterialen. Zijn stempel is eenvoudig: op de steel werd de achternaam samen met het bouwjaar aangebracht, waardoor de stukken relatief gemakkelijk te dateren zijn.

De figuratieve lijn

Baiers meest genoemde werken zijn zijn figuratieve stukken. Een deel is opgebouwd rond één enkele kop; naast dieren zoals een buldog, een wolf en een leeuw komen in deze reeks ook Abraham Lincoln, Sherlock Holmes en een golfspeler voor. Een ander deel beperkt zich niet tot een portret maar vertelt een kleine scène: een van tak springende eekhoorn, een aan een tak knagende bever, een zeemeermin. Het onderwerprepertoire vertoont een duidelijke verwantschap met het negentiende-eeuwse snijwerk in meerschuim; Baiers bijdrage wordt gezien als het voortzetten van die thema's in een veel hardere en onvergeeflijkere materie.

Uitgeholde vrije vormen

De tweede lijn is een op ajour (openwork) lijkende techniek die hij toepaste op zijn freehand-kernen. Baier doorboorde het hout met kanalen en openingen, waardoor alleen dunne houten stroken overbleven die de kop met het steeleinde, of de voorkant van de kop met de voet verbonden. Op de rug van deze stroken werd, voor zover mogelijk, de onbewerkte buitenschors van het blok (het plateau) behouden; het contrast tussen de ruwe schors en het gepolijste oppervlak is het belangrijkste effect van de uitgeholde kern. Het steelgedeelte werd vaak afgewerkt met gesneden welvingen, en ook het mondstuk werd gevormd om deze lijn ononderbroken voort te zetten.