Bo Nordh

Nordh is het merk van de handgemaakte pijpen die de Zweedse meester Bo Nordh (1941-2006) onder zijn eigen naam stempelde. Nordh, in een land zonder fabriekstraditie, voltooide aan zijn eenmansbank slechts enkele tientallen pijpen per jaar; toch zijn de vormen die hij ontwikkelde, opgenomen in het gemeenschappelijke repertoire van de Scandinavische handgemaakte pijpenmakerij. Zijn naam wordt vandaag de dag als eerste genoemd wanneer het over pijpen maken in Zweden gaat.

Van ongeval naar werkbank

Nordhs overstap naar het pijpen maken was geen geplande beroepskeuze, maar het gevolg van noodzaak. Een motorongeluk in zijn jeugd maakte hem voor de rest van zijn leven rolstoelafhankelijk en dwong hem het beroep dat hij toen uitoefende op te geven; volgens overlevering gebeurde het ongeluk in 1959, toen hij achttien jaar oud was. Daarna volgde hij een opleiding werktuigbouwkunde, maar door zijn situatie vond hij geen werk. Begin jaren zeventig kocht hij, op aanraden van zijn vrouw Birgit, bij de tabakszaak Pip-Larsson in Malmö kant-en-klaar voorgeboorde briarblokken die voor amateurs verkocht werden.

De eerste blokken gingen allemaal verloren; door elke onvolkomenheid weg te willen schuren, bleef er geen hout over om een pijp van te maken. De conclusie die Nordh uit deze probeersels trok, bepaalde de methode van de daaropvolgende dertig jaar: er bestaat niet zoiets als een perfect blok, dus moet de vorm rond het gebrek worden opgebouwd. Toen winkeleigenaar Olle Jonsson het werk zag, stelde hij voor dat Nordh zijn eigen stempel liet maken, en zette hij de pijpen in de etalage; de eerste partij vond snel kopers.

De Ivarsson-lijn

Op aanwijzing van Jonsson ontmoette Nordh in Kopenhagen Sixten Ivarsson. Deze ontmoeting geldt als keerpunt voor het merk: Ivarsson bracht Nordh de details van maat en inwendige geometrie bij die een mooi ogende pijp onderscheiden van een pijp die ook goed rookt, en liet hem zien waar goed ruwmateriaal te vinden was. Omdat Ivarssons werkbank vlak bij de drukke winkelstraat van Kopenhagen lag, zagen buitenlandse verzamelaars die daar langskwamen ook het werk van Nordh; naar verluidt was het feit dat een Japanse koper alle beschikbare pijpen kocht en vervolgens om meer vroeg, het eerste teken dat dit werk als broodwinning kon dienen. Nordh richtte zijn eigen atelier in Landskrona in, paste de machines met zijn technische kennis aan zijn eigen werkwijze aan, en verhuisde in latere jaren naar een boerderij buiten de stad.

Materiaal en methode

De jaarlijkse productie kwam nooit boven de vijftig pijpen uit en daalde op latere leeftijd tot dertig. Deze lage aantallen kwamen niet voort uit gebrek aan vraag, maar uit de eigen norm van de meester; werk dat hem niet beviel, bracht hij niet op de markt. Hij maalde blokken eerst grof, liet ze op een koele plek langzaam hun vocht verliezen en maalde ze daarna fijn en sorteerde ze. Een blok rustte minstens vijf jaar voordat het op de werkbank kwam; sommige rustten vijftien of twintig jaar. De reden was technisch: onvoldoende gedroogd hout krimpt nadat de pijp klaar is, waardoor verbindingen niet goed passen.

Een ongewone gewoonte van hem was om de pijp pas te boren nadat hij hem volledig had gevormd en gepolijst; zo kon hij het ontwerp tot het laatste moment aanpassen. Voor het lichaam was briar de standaard, voor het mondstuk eboniet. Hoorn, buksboom en bamboesteel waren de beperkte uitzonderingen op dit tweetal; acryl en vergelijkbare moderne mondstukmaterialen gebruikte hij nooit. Zijn gezandstraalde exemplaren zijn zeldzaam en altijd zwart afgewerkt.

Vormrepertoire

Wat Nordh onderscheidt van louter een goede vakman, is dat hij vormen ontwikkelde die naar hem worden vernoemd. De bekendste is de Ramses, met een aan een ei doende kop; de naam kreeg hij, naar verluidt, van een Duitse klant die de pijp vergeleek met de beelden van Ramses II in Abu Simbel. De Elephant's Foot, met oppervlakken die vogeloognerf benadrukken, de Nautilus, die aan een gespiraliseerde schelp doet denken, de Ballerina, die een balletvoet op de tenen oproept, de Sphinx, met een gewelfde voorwand, de Oliphant, gezien als herinterpretatie van Ivarssons Horn-vorm, en de Bo's Pot, een pot die aan de taille naar binnen is getrokken, zijn de overige onderdelen van dit repertoire. Bo Nordh overleed op 12 juli 2006, vijfenzestig jaar oud; hij was een van de oprichtende leden van de Zweedse Pijpenclub.