Castello

Castello is een pijpenmerk dat in 1947 werd opgericht door Carlo Scotti in Cantù, een stadje in de provincie Como in Italië dat bekendstaat om zijn meubel- en ambachtstradities. Het atelier geldt als de pionier van het internationale aanzien dat de Italiaanse handgemaakte pijp na de oorlog verwierf, en wordt vandaag nog altijd geleid door de familie van de oprichter. Er wordt overgeleverd dat Scotti bij het kiezen van deze naam werd beïnvloed door het feit dat het woord in veel Europese talen soortgelijke equivalenten heeft (castle, castillo, castelo) en aangenaam in het gehoor ligt.

Oprichting en atelieropvatting

Carlo Scotti beschouwde zijn bedrijf nooit als een fabriek. Zijn uitspraak "Ik run geen fabriek maar een ambachtsatelier; mijn pijpen zijn het werk van bekwame handen, van hart en van verbeelding" geldt als het principe dat de identiteit van het merk tot op vandaag samenvat. Begin jaren 1980 ging het bestuur over naar Scotti's dochter Savina Scotti en haar schoonzoon Franco "Kino" Coppo; de bijnaam "Kino" (een verkorting van "Franchino") had Scotti zelf aan Coppo gegeven. In de Kino-periode bereikte de productie eind jaren 1980 een piek van meer dan 8.000 pijpen per jaar; toch bleef de traditie behouden dat alle pijpen door één en dezelfde persoon werden beoordeeld en gegradeerd. Vandaag leidt Stephanie Coppo, de dochter van Franco Coppo en kleindochter van de oprichter, het atelier; het merk vierde in 2022 zijn 75-jarig bestaan als familiebedrijf. Het atelier werkt sinds de oprichting aan dezelfde straat in Cantù, de Via Fossano.

Moeilijke eerste jaren en de doorbraak in Amerika

Het begin van het merk was allesbehalve glorieus. De eerste Castello's namen de klassieke Engelse vormen als voorbeeld; ze waren klein van formaat, de meeste hadden een gecarveerde of gezandstraalde afwerking, en doordat het stempelsysteem regelmatig veranderde, is het dateren van pijpen uit deze periode vandaag lastig. Ook het gebruik van plexiglas in plaats van vulkaniet voor de steel, waarvoor Scotti in die jaren koos, vond geen weerklank bij pijprokers die aan hun gewoontes vasthielden. Volgens de overlevering stond het atelier in 1953 op het punt te sluiten.

Het keerpunt kwam met het contact met de Amerikaanse importeur Wally Frank, die op inkoopreis was in Italië. Frank begon de pijpen meteen naar de Verenigde Staten te brengen en zette twee marketingzetten in: hij verving het witte staafje op de steel door een sierlijk gebogen "diamant" van aluminium, en presenteerde het product niet als een fabrieksartikel, maar als een voorwerp dat van begin tot eind uit de handen van één enkele meester kwam. Deze positionering, gecombineerd met het groeiende aanzien van het Italiaanse design in Amerika, opende de weg voor Castello. De samenwerking verliep niet zonder wrijving: er wordt verteld dat Frank klaagde dat vooral pijpen van lagere kwaliteit naar Amerika werden gestuurd, en zelfs probeerde Scotti te overtuigen de productie naar Amerika te verplaatsen, wat Scotti weigerde. Op pijpen bestemd voor Amerika keerde het witte staafje in latere jaren terug.

Reeksen en gradering

Castellopijpen worden gemaakt van briar (heidewortel) en ingedeeld in kwaliteitsreeksen die genoemd zijn naar hun oppervlakteafwerking:

• Sea Rock: Handgesneden reeks met een rustiek oppervlak; wordt beschouwd als een van de oudste afwerkingen van het merk en is de bekendste verschijningsvorm. Het carveerwerk gebeurt met een klein houten lepeltje en verlaagt het gewicht van de pijp merkbaar.

• Old Antiquari: Gezandstraalde reeks.

• Trademark en Castello: Reeksen met een gladde afwerking.

• Natural Vergin: Ongeverfde, natuurlijk afgewerkte gecarveerde reeks.

• Perla Nera, Old Sea Rock en Epoca: Overige afwerkingen die de catalogus completeren.

De jaarlijkse productie wordt ruwweg gelijk verdeeld tussen gladde reeksen enerzijds en gecarveerde en gezandstraalde reeksen anderzijds; de Old Antiquari-zandstralingen vormen een klein deel van dat totaal. Het aantal meesters dat tegelijk in het atelier werkt, overschrijdt nooit een dozijn, en het leerlingschap duurt lang: halverwege de jaren 2000 werd vermeld dat een van de meesters al ruim veertig jaar en een andere ruim dertig jaar aan dezelfde werkbank stond. De gebruikte briarblokken worden jarenlang gerijpt voordat ze bewerkt worden.

De hoogste trap is de verzamelklasse: Collection, de vlammend generfde Fiammata, de Occhio di Pernice die bekendstaat om zijn "patrijsoog"-nerf, en de freehand Great Line behoren tot deze klasse.

Bij de gradering wordt de letter "K" gebruikt: bij gladde pijpen geeft die de nerfkwaliteit aan, bij gecarveerde pijpen het formaat. Grote "K"-stempels werden vanaf 1969 gebruikt, de kleine "k"-letters in een ovaal kader vanaf 1984-85; deze details zijn voor verzamelaars belangrijke aanwijzingen bij het dateren van oude pijpen. Ook de "nepdiamant" (rhinestone) op de steel van pijpen die naar de Verenigde Staten werden verzonden, is een van de bekende kenmerken van het merk.

Plaats binnen de Italiaanse school

Een van de blijvendste bijdragen van Castello aan de Italiaanse pijpenmakerij zijn de meesters die het atelier heeft opgeleid. Luigi "Gigi" Radice en Peppino Ascorti, die in de jaren 1950 bij het atelier kwamen, vormden de ruggengraat van het team dat in de jaren 1960 de groeiende vraag opving; in die periode ontstond, in plaats van het imiteren van de Engelse klassiekers, een uitgesproken Italiaanse vormentaal met dikke lijnen. De twee meesters gingen later ieder hun eigen weg: het volgens de overlevering in 1968 opgerichte merk Caminetto kreeg in de jaren 1970 grote bekendheid, en na het uiteenvallen van dat samenwerkingsverband richtten Ascorti en Radice begin jaren 1980 elk hun eigen atelier op onder hun eigen naam. De jaren waarin de vraag naar Castello het hoogst was, waren eind jaren 1970; verzamelaars vonden het toen doodgewoon om het hele land af te reizen op zoek naar een tabakszaak waar zo'n pijp te vinden was.

Hoewel Castello met catalogusvormen werkt, geldt het merk, doordat elke pijp met de hand wordt afgewerkt, als het beroemdste voorbeeld ter wereld van de categorie "atelierpijp", die tussen de fabriekspijp en de artisanale pijp in staat. Tegenover de fabriekstraditie die grootschalige producenten als Savinelli vertegenwoordigen, heeft Castello de schaal van het kleine atelier en de kwaliteitscontrole door één persoon behouden. Er wordt algemeen aangenomen dat latere generaties Italiaanse makers zoals Ser Jacopo en Radice door deze school zijn beïnvloed, en dat het atelier in Cantù een stichtend aandeel heeft in het huidige aanzien van de naoorlogse Italiaanse pijp.