Deense School

De Deense School is de ontwerp- en ambachtsstroming die halverwege de 20e eeuw in Kopenhagen ontstond en het verloop van de handgemaakte pijp wereldwijd veranderde. Deze stroming bracht het functionalisme dat in de jaren dertig en veertig domineerde in de Deense architectuur en meubelontwerp naar de pijp; ze staat bekend om haar van versiering ontdane lijnen, haar precisie die de rookmechaniek boven de esthetiek plaatst, en haar meester-leerlingtraditie die van generatie op generatie wordt doorgegeven. Tegenwoordig wordt een groot deel van de onafhankelijke pijpenmakers wereldwijd, direct of indirect, als erfgenaam van deze stroming beschouwd.

Ontstaan: de ateliers van Kopenhagen

De grondlegger van de stroming is Sixten Ivarsson, die tijdens de Tweede Wereldoorlog begon te werken in de Kopenhaagse pijpenreparatiewerkplaats Suhr's Pibereparation. Wat begon als reparatiewerk, veranderde geleidelijk in ontwerp; in de handen van Ivarsson werd de pijp opnieuw doordacht volgens het toenmalige Deense ontwerpprincipe "vorm volgt functie".

Na Ivarsson nam Poul Rasmussen de leiding van het atelier over; Rasmussen richtte later zijn eigen atelier op en overleed in 1967. Uit dit atelier, bekend om zijn fijnlijnige klassieke vormen en de zogeheten "laboratoriumkleuring", kwamen namen als Emil Chonowitsch, Björn Bengtsson en Tom Eltang voort; na de dood van Rasmussen zette zijn vrouw Anne Julie het atelier voort. Ook de gevestigde Kopenhaagse pijpen- en tabakswinkel W.Ø. Larsen opende begin jaren zestig een eigen atelier; hier werkten Else Larsen, bekend als de eerste vrouwelijke Deense pijpenmaakster, samen met Poul Ilsted en Hans "Former" Nielsen. Dit atelier sloot medio jaren zeventig.

Ontwerpvisie

Het technische erfgoed van de stroming laat zich samenvatten in enkele principes:

• De rookweg komt eerst: Het luchtkanaal van de kop naar het mondstuk staat centraal in het ontwerp; het boorwerk krijgt voorrang boven esthetische overwegingen.

• Handgesneden mondstuk (stem): In plaats van een kant-en-klaar gegoten mondstuk wordt elk mondstuk apart voor die ene pijp gevormd.

• De nerf volgen: Niet klassieke mallen maar het nerfpatroon van het briarhout bepaalt de vorm; de eigen structuur van het hout is het uitgangspunt van het ontwerp.

Het resultaat van deze benadering, die buiten symmetrische mallen trad, was de vrije, ongebonden freehand-pijp. De uitbundigere tak van deze stijl, de "fancy freehand", raakte in de jaren zestig en zeventig vooral in de Verenigde Staten in de mode dankzij Preben Holm en Karl Erik.

Verspreiding en nalatenschap

Sixten Ivarsson ontwierp vanaf begin jaren vijftig modellen voor de fabriek Stanwell; zo verspreidde de handgemaakte esthetiek zich via seriematige productie over de wereld, en werd het begrip "Danish Design" in de pijpenwereld een keurmerk van kwaliteit. In de jaren zestig maakte de Deense pijpenexport, vooral op de Amerikaanse markt, een grote opmars door. Vanaf medio jaren zeventig sloten de grote ateliers hun deuren, en kwam het veld toe aan alleenwerkende, onafhankelijke meesters; het kader van het huidige onderscheid tussen handgemaakte (artisan) pijpen en fabriekspijpen werd grotendeels in deze periode duidelijk.

Een van de eigenschappen die deze stroming wereldwijd uniek maken, is de meester-leerlingketen die drie generaties overspant. Onder de leerlingen van Sixten Ivarsson bevinden zich zijn zoon Lars Ivarsson, de Zweedse meester Bo Nordh, Jess Chonowitsch, Jørn Micke en de Japanse meester Hiroyuki Tokutomi; de keten strekt zich via Nanna Ivarsson uit tot de derde generatie en de huidige wereldwijde generatie van artisan-makers. De openheidscultuur die wordt samengevat in de uitspraak van Ivarsson dat "een slechte leraar iemand is die zijn leerling niet toestaat hem te overtreffen", wordt gezien als de belangrijkste reden voor deze wijde verspreiding. De klassiek-elegante tak van de traditie werd de jaren 2000 in gedragen door het in 1968 in Kopenhagen opgerichte merk S. Bang en het atelier van Tom Eltang.