Design by FRANZ

Design by FRANZ is het merk van het pijpenatelier dat de Zwitserse architect Franz von Matt in 1998 oprichtte. Gedurende de ongeveer tien jaar dat de productie duurde, stond het merk erom bekend dat het de vorm van de pijp benaderde als een ontwerpvraag, in plaats van gevestigde mallen te herhalen; de naam von Matt wordt genoemd samen met de periode waarin het pijpenmaken in Zwitserland kortstondig zichtbaarheid kreeg.

Het Tweede Beroep van een Architect

Von Matt, die opgroeide in Zürich, werkte als zelfstandig architect met een diploma van een technische hogeschool (HTL). Dit op maat en tolerantie gebaseerde beroep vormde later ook de basis voor zijn werk aan de werkbank; het repareren van historische klokken met metalen en houten tandwielen in zijn vrije tijd had zijn hand bovendien vertrouwd gemaakt met fijn werk. Von Matt, die al jarenlang pijp rookte, maakte in 1998 van zijn hobby zijn hoofdbezigheid. Hij richtte zijn atelier in in een oud huis aan de voet van het middeleeuwse kasteel Trostburg, in het dorp Teufenthal in het kanton Aargau; het atelier staat in de archieven bekend als Pipe-Factory 22, terwijl de producten werden gesigneerd met het etiket Design by FRANZ. Volgens diezelfde archieven waren er in die tijd in Zwitserland slechts vier mensen die pijpen maakten, en von Matt was de enige die dit werk voltijds uitoefende.

Briarkeuze en Kwaliteitsklassen

Het atelier kondigde aan uitsluitend afzonderlijk geselecteerde platoblokken briar uit Toscane en Corsica te gebruiken. De tabakskop bleef zonder verf of vulmiddel, en werd alleen met fijn schuurpapier bijgewerkt. Volgens de eigen toelichting van het atelier bleef, na het verwijderen van scheuren, vreemde stoffen en aderfouten, slechts ongeveer 60% van de bewerkte blokken bruikbaar. Het overblijvende materiaal werd ingedeeld volgens een schaal van vijf klassen: bovenaan stond AAA, afkomstig van blokken met een rechte nerf en zonder vlekken, die naar verluidt slechts ongeveer één procent van het totaal uitmaakten; AA2 en AA1 stonden steeds meer duidelijke gebreken toe, AAL ging na meerlagige kleuring naar een glanzende polijsting, en AAS werd gereserveerd voor een mat gezandstraald oppervlak.

Vogels en Vormexperimenten

Het eerste product dat het merk bekendheid gaf, was de Timeless, met een bolvormige kop en geschilderd in ongewone kleuren; het wordt beschouwd als een hedendaagse interpretatie van de traditionele Appenzell-pijp (Lindauerli) met metalen deksel. De meeste van de daaropvolgende ontwerpen verenigden zich rond het thema vogels. De in 2000 uitgebrachte Coq de Bruyère verwees naar een in Zwitserland in aantal afnemende auerhoensoort (Tetrao urogallus); een lang mondstuk dat de indruk van een staart wekte, voltooide het gebogen lichaam. De in hetzelfde jaar geïntroduceerde Bluebird en de in 2002 gedateerde Pelican zetten deze lijn voort. De meest besproken van deze series was de Schräge Vögel / Odd Birds, een titel die in het Duits zowel als "vreemde vogels" als "vreemde types" kan worden gelezen; deze kortlijvige, beeldhouwkunstige pijpen wonnen naar verluidt in 2001 de prijs van het Form Forum Schweiz. Bij vormen zonder vogelnaam, zoals Willy (2002) en Gina en George (2003), werden klassieke mallen op gematigde wijze doorontwikkeld. In de rokersdiscussies van die tijd wordt overgeleverd dat von Matt werkte met het aanpassen van ongeveer zeven basismallen, methodisch niet verschillend van andere makers van vrije vormen, maar dat hij zich onderscheidde door zijn contrastkleuringen die van oranje tot antraciet reikten.

Het Sluiten van de Werkbank

Von Matt nam regelmatig deel aan pijpenbeurzen en ambachtsevenementen, en stelde op vaste dagen zijn atelier open voor bezoekers; hij stond erom bekend zijn collega's niet als concurrenten maar als een elkaar versterkende gemeenschap te beschouwen. Volgens de archieven gaf hij vanaf 2000 ook cursussen pijpenmaken in het centrum Ballenberg in het kanton Bern. Begin 2005 sloot hij het atelier in Teufenthal en verhuisde hij naar Zofingen, waar hij een nieuw atelier oprichtte en in diezelfde periode parttime terugkeerde naar de architectuur. Toen hij in de lente van 2006 aan het hoofd kwam te staan van de afdeling planning en bouwtoezicht van de gemeente Gränichen, kwam de werkbank op de tweede plaats; hij deed zich van het grootste deel van zijn machines, maakte nog enkele pijpen af en gaf het pijpenmaken in de zomer van 2007 volledig op. Design by FRANZ bleef zo een kort maar duidelijk merkbaar spoor in de geschiedenis van de artisan-pijp.