Eyland

Eyland is een klein familiemerk dat in de jaren zestig pijpen produceerde in het plaatsje Rees, in de Duitse regio Beneden-Rijn. Omdat het slechts ongeveer zeven jaar heeft bestaan, is het buiten het land vrijwel onbekend; toch wordt het herinnerd in de plaatselijke pijpengeschiedenis, omdat het laat zien hoe een klein atelier zich vlak naast een grote fabriek een plek wist te veroveren — en hoe gemakkelijk het die weer kon verliezen.

Het echtpaar dat het atelier oprichtte

Achter de onderneming stonden Ernst en Elisabeth Lanius; beiden kwamen van buiten de pijpenwereld. Ernst Lanius, geboren in Oberwesel, werkte als handelsvertegenwoordiger bij de firma Dobbelmann; zijn vrouw Elisabeth was werkzaam op de boekhouding van diezelfde firma en was de dochter van Heinrich Nienhaus, de eerste naoorlogse burgemeester van Rees. De overgeleverde geboortejaren zijn 1932 voor Ernst en 1924 voor Elisabeth; deze informatie berust op één enkele bron. Het echtpaar richtte een eigen bedrijf op onder de naam "E. Lanius Rees/Rhein", dat in de officiële registers werd ingeschreven als groothandel in rookartikelen. Aangegeven wordt dat de merkregistratie plaatsvond op 12 juni 1963, maar deze datum is niet bevestigd door een onafhankelijk registratiebewijs.

De naamkeuze hield rekening met twee overwegingen tegelijk. "Eyland" verwees, via de naam "Reeser Eyland" die aan het eiland in de Rijn werd gegeven, naar het stadje; de opdruk "Made by Eyland" op de verpakking wekte bij het lezen bovendien de indruk van "Made in England". Dat laatste was een handige associatie, omdat Engelse pijpen destijds hoog aangeschreven stonden op de Duitse markt. Ook de figuren van stier en steenbok, ontleend aan de sterrenbeelden van de oprichters, werden als bedrijfsembleem gebruikt.

Productie op kleine schaal

De naam van Rees in de pijpenproductie is vooral te danken aan de fabriek Oldenkott, die in hetzelfde plaatsje aan serieproductie deed. De keuze van Lanius was niet om tegenover deze schaal te gaan staan, maar om zich te vestigen in de ruimte die zij openliet: een klein aantal, maar zorgvuldig bewerkte modellen. In het atelier werden zelfontwikkelde machines gebruikt, en vormen werden niet extern ingekocht maar in eigen huis samengesteld. Deze manier van werken valt binnen het tussengebied tussen fabriekspijp en atelierpijp; het gebruikte materiaal was, zoals bij de toenmalige Duitse producenten gebruikelijk, briar.

De distributie was in handen van Elisabeth Lanius, en de verzending bleef niet beperkt tot het binnenland. Naar verluidt namen ook grote winkelketens zoals Kaufhof Eyland-pijpen op in hun assortiment; als dit klopt, betekende dat een zichtbaarheid die veel ateliers van vergelijkbare schaal niet konden bereiken. Uit een uitgave van de plaatselijke geschiedkundige vereniging is bekend dat het atelier werkzaam was op de locatie Scholtenmühle, onderdeel van Rees.

De brand van 8 januari 1970

Het einde kwam in één enkele nacht. In de nacht die overging naar 8 januari 1970 brak in het atelier brand uit die zich snel uitbreidde; ijzige wegen, bevroren brandkranen en een felle zuidoostenwind bemoeilijkten de bestrijding. Volgens de overlevering bedroeg de schade circa 120.000 mark — een last die een klein familiebedrijf niet kon dragen. De productie werd nooit hervat en het merk verdween in de geschiedenis.

Eyland-pijpen zijn tegenwoordig alleen nog te zien in oude verzamelingen en plaatselijke historische publicaties. Hoewel het merk geen grote sporen heeft nagelaten in de Duitse pijpengeschiedenis, geldt het als een concreet voorbeeld van de omstandigheden waarin kleine ateliers in de naoorlogse periode konden ontstaan — en door welk toeval ze weer konden verdwijnen.