Gambier

Gambier is een kleipijpenfabriek die tussen 1780 en 1928 actief was in de Franse plaats Givet, aan de grens met België. Het merk maakte naam met pijpen waarvan de kom gegoten was in de vorm van een herkenbaar gezicht of een figuur, en gold gedurende de hele negentiende eeuw als het meest verspreide kleipijpenmerk van Frankrijk.

Van familieatelier tot fabriek

Het atelier dat Jean Gambier uit Dieppe in 1780 oprichtte, produceerde in de beginjaren vooral varianten van de lange Hollandse pijpen die destijds de standaard vormden. Zijn zoon Joseph Gambier, die in 1817 de leiding overnam, bracht twee veranderingen aan: hij verkortte de steel en voegde afneembare mondstukken toe die op de hals van de kom werden gestoken, en begon de kom vervolgens als een portret te gieten. Zo ontstonden de eerste voorbeelden op industriële schaal van de traditie van portretten op pijpen.

Het atelier werd in 1835 overgenomen door Minervin Hasslauer; een jaar later breidde hij de capaciteit uit door ook het perceel en het pand van een naburige pijpenmaker over te nemen. In 1846 opende een verkoopkantoor in Parijs, in 1860 een in Londen; het Londense kantoor bleef tot 1896 in bedrijf. De gouden medaille die het bedrijf won op de Parijse tentoonstelling van 1849 en de overname in 1867 van de concurrerende fabriek Blanc-Garin in Givet maakten het tot de grootste producent van de regio: in 1868 werkten er zeshonderd mensen in de ateliers.

Klei, mal en bakken

Bepalend voor de keuze van Givet was de nabijheid van de klei "derle", die uit de Belgische streek Andenne werd aangevoerd. Deze grijze en vettige klei liet zich makkelijk vormen, kwam wit uit de oven en nam dankzij haar poreuze structuur het verbrandingsresidu op. Ook licht gekleurde kommen die schuimsteen imiteerden, konden ermee worden gemaakt.

De klei werd eerst weken lang geweekt en gerijpt; voordat ze in de mal ging, werd met een ingevette priem langs de steel een rookkanaal geboord. De uit de mal gehaalde kom werd op lage temperatuur gebakken en, als hij gekleurd moest worden, met een pigmentmengsel beschilderd en op hoge temperatuur geëmailleerd. De afwerking van de mallen was wat het merk onderscheidend maakte: voor duurdere modellen werden bronzen mallen gebruikt, voor gewone modellen mallen van gietijzer of aluminium, die van binnenuit werden uitgesneden.

Figuurlijke kommen en Jacob

Onder de onderwerpen van de mallen bevonden zich politieke en historische portretten, operazangers, mythologische figuren, dieren, planten en actuele gebeurtenissen; het aantal modellen wordt geschat op meer dan zestienhonderd. In de catalogus van 1868 zijn ook chibouk-kommen van rode klei te zien, maar deze zijn uit latere catalogi geschrapt. De catalogi van het bedrijf behoren vandaag tot de meest bestudeerde oude pijpencatalogi.

Het best verkopende model is Jacob, wiens baard een handige plek biedt om de hete kom vast te houden; naar verluidt zijn er bijna een dozijn malvarianten van gemaakt. Toen namaakversies zich verspreidden, liet het bedrijf op sommige mallen boven de tulband de tekst "de echte Jacob ben ik" aanbrengen. De rechtszaak tegen het onrechtmatig gebruik van de naam Gambier eindigde in 1861 met een uitspraak wegens oneerlijke concurrentie; deze uitspraak werd door hogere rechtbanken bevestigd en gold als precedent in geschillen over handelsnamen.

Achteruitgang en liquidatie

De Frans-Pruisische oorlog van 1870 legde de productie tijdelijk stil. In de jaren daarna kromp de kleipijpenmarkt snel door namaak, de opkomst van de sigaret en de opkomst van de bruyèrepijp; het aantal werknemers daalde naar 550 in 1875, 410 in 1880 en 216 in 1900. Het bedrijf werd op 4 maart 1908 omgezet in een naamloze vennootschap; een jaar later telde het personeelsbestand 102 mensen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden de ateliers tijdens de bezetting van de Ardennen omgebouwd tot veldhospitaal. Begin jaren 1920 werd de productie hervat, maar in 1923 werkten er nog maar veertig mensen. Maison Gambier werd in 1928 geliquideerd; in de liquidatie-inventaris staan 1.250 mallen genoteerd. Sommige bronnen schrijven dat de productie feitelijk al in 1926 stopte.