Hartmann

Hartmann is het merk waarmee de Deense meester Hans Hartmann zijn eigen pijpen signeerde. Het merk is het product van een eenmanswerkbank: toen Hartmann begin jaren vijftig met pijpenmaken begon, was hij noch leerling van een werkplaats, noch had hij een opleiding gevolgd; hij leerde het vak via zijn eigen experimenten. De werkplaats bereikte nooit fabrieksschaal, en toen de oprichter het vak neerlegde, verloor de naam geleidelijk zijn zichtbaarheid.

De Pibe-Dan-jaren

De bekendheid van het merk berust op de band die rond 1960 werd opgebouwd met de winkel Pibe-Dan in Kopenhagen. Deze winkel functioneerde in die jaren als een soort etalage van de Deense handgemaakte pijpenmakerij: werk gesigneerd door Sixten Ivarsson, Sven Knudsen en Gert Holbek lag er op dezelfde schappen. Ook Hartmanns pijpen kwamen in deze omgeving terecht. Tegelijkertijd exploiteerde de meester zijn eigen winkel in Kopenhagen; hier verkocht hij, naast zijn eigen werk, ook pijpen van de grote producenten, terwijl hij bleef leveren aan Pibe-Dan.

Rondom de werkplaats ontstond echter geen kring van leerlingen. Hierin staat Hartmann apart van de meesters van de Deense school die een duidelijke stijltraditie achterlieten. Een van de jonge namen die met zijn werkbank in verband wordt gebracht, is Per Hansen, die later medeoprichter van de werkplaats S. Bang zou worden; dat Hansen in zijn vroege jaren door Hartmann werd beïnvloed, wordt slechts in één bron genoemd en elders niet bevestigd.

Het einde van de productie

Het professionele pijpenmaken eindigde in 1970. Hartmann nam vanaf die datum vertegenwoordigingen van pijpendistributeurs op zich en zette dit werk vele jaren voort; Comoy's, Dunhill en Savinelli worden genoemd onder de merken die hij in die periode vertegenwoordigde. De werkbank sloot echter niet volledig: de meester bleef af en toe losse pijpen maken en verrichtte reparaties voor pijpenwinkels. Het latere adres van de werkplaats was niet langer Kopenhagen, maar de stad Viborg in Jutland; in welk jaar deze verhuizing plaatsvond, valt niet uit de bronnen op te maken.

Stempel en classificatie

De interne rangorde van het merk wordt met letters aangeduid: A is de hoogste klasse en de reeks loopt af tot E. Onder deze letterreeks bestaan eenvoudigere series, genummerd HH1-HH4, afgeleid van de initialen van de meester. Er komen ook exemplaren voor zonder letter of nummer; uit welke periode deze precies stammen, is niet zeker, en de veronderstelling dat het gaat om losse stukken uit de vertegenwoordigersjaren, is slechts een aanname.

Van Hartmanns werk is bekend dat briar niet het enige materiaal was: zilver, goud, been, hoorn en verschillende houtsoorten werden gebruikt als versiering en als mondstukonderdeel; dat twee exemplaren van dezelfde vorm nooit identiek uitvallen, komt grotendeels hierdoor. Tegenwoordig zijn Hartmann-gesigneerde pijpen alleen nog te vinden in de verzamelaarshandel; het totale aantal ligt ver onder het volume dat de Deense werkplaatsen met een ononderbroken productie hebben nagelaten.