Hiroyuki Tokutomi

Hiroyuki Tokutomi (1948 - 28 januari 2025) was, werkzaam in zijn kleine atelier in Maebashi, de hoofdstad van de provincie Gunma, de op internationale schaal bekendste Japanse handgemaakte-pijpenmeester. Hij produceerde gemiddeld honderdtwintig pijpen per jaar; dit aantal vat de eenmansschaal van het atelier en de tijd die aan elk stuk werd besteed samen. Naast pijpen hield hij zich ook bezig met ivoorsnijwerk; de miniatuurdieren en boeddhistische figuren die hij maakte, zijn in Japan in museumtentoonstellingen te zien geweest.

Vorming

Hij begon al op jonge leeftijd met materiaalbewerking, door houtstukjes die hij in handen kreeg uit te snijden. Nadat hij zich op pijpen was gaan richten, ging hij in 1976-77 naar Denemarken en werkte hij een jaar met Sixten Ivarsson; hij is een van de weinigen die rechtstreeks les kregen van de grondlegger van de stroming die bekendstaat als de Deense school. Tot diezelfde kring behoren namen als Lars Ivarsson en Jess Chonowitsch, die de Deense doorbraak van de jaren zestig en zeventig voortzetten. Na zijn terugkeer naar Japan produceerde hij vele jaren lang zonder in het buitenland veel bekendheid te genieten. Pas begin jaren 2000 begon zijn naam zich onder verzamelaars in Amerika en Europa te verspreiden.

Stijl

Tokutomi's werk staat bekend om een beheerste asymmetrie. Vrijwel al zijn pijpen zijn niet symmetrisch naar beide zijden; zelfs bij zijn ronde ketelvormen wordt geen volledige rotatiesymmetrie nagestreefd. Volgens de gangbare opvatting in de gemeenschap is dit niet het gevolg van onachtzaamheid maar van een bewuste keuze: ook al is het stuk asymmetrisch, het moet het oog toch evenwichtig aandoen.

Zijn werkwijze past bij deze keuze. Wanneer hij aan een briarblok begon, tekende hij het resultaat niet gedetailleerd uit; terwijl het ruwe vormen vorderde, hield hij zichzelf vrij om het ontwerp te veranderen. In tegenstelling tot de "freehand"-benadering, die de adernerf achterna gaat, ging zijn belangstelling in de eerste plaats naar de vorm uit; de ader was geen bindend criterium maar een uitgangspunt. Naast een glad (smooth) oppervlak gebruikte hij ook zandstralen en gedeeltelijk zandstralen; in verkoperscatalogi behoren blowfish, cavalier en vrije vormen die aan een visromp doen denken tot de werken die het meest met zijn naam worden geassocieerd.

Merktekens

Op Tokutomi's pijpen wordt de graad aangegeven met een slakkensymbool: één, twee en drie slakken vormen een oplopende reeks. De hoogste graad is het merkteken "Hiro". Volgens verkoopregistraties dragen sommige Hiro-pijpen ook de aanduiding "BN"; deze aanduiding geeft aan dat gebruik is gemaakt van select briarhout dat door Bo Nordh is nagelaten.

Erfenis

In Japan leidde hij rechtstreeks Ichi Kitahara en Ray Kurusu op. Zijn atelier stond ook open voor buitenlandse makers; Amerikaanse meesters zoals Adam Davidson en Jeff Gracik kregen er de kans te werken en hebben zijn invloed openlijk erkend. Interviews met hem verschenen in pijpentijdschriften en radioprogramma's; na zijn overlijden verschenen in de internationale pijpengemeenschap herdenkingsartikelen. Zijn naam wordt vandaag beschouwd als de in het buitenland meest erkende vertegenwoordiger van de Japanse briarateliertraditie. Hij overleed op 28 januari 2025 op 76-jarige leeftijd; zijn vrouw Kazue was hem in 2019 voorgegaan.