Hongaarse Kalmasche, 1850

Hongaarse Kalmasche, 1850 is aan de hand van één enkele antieke pijp een geschikt voorbeeld om de Hongaarse pijpenmakerij van het midden van de 19e eeuw en het politieke klimaat van die tijd te lezen. Het betreffende stuk is een houten pijp, uitgesneden in de Hongaarse kopvorm die kalmasch wordt genoemd, waarbij op het oppervlak van de kop een scène uit de vroege Hongaarse geschiedenis is aangebracht.

Wat is een Kalmasch?

In de pijpenliteratuur wordt kalmasch beschouwd als een van de drie kenmerkende kopvormen die zich vroeg in Hongarije vestigden; de andere twee worden Debrecen en Rákóczy (Ragoczy) genoemd. De kalmasch-kop doet denken aan de vorm van een ketel of een omgekeerde klok; hij wordt gemonteerd met een dunne, lange hals en qua gebruik ligt hij dicht bij de tsjiboek. De meeste van deze koppen zijn uit hout gesneden; exemplaren van meerschuim komen zeldzamer voor. Deze houtvoorkeur sluit ook aan bij de snijtraditie van de regio; harde, fijngenerfde inheemse houtsoorten lenen zich, net als bij hout anders dan briar, goed voor reliëfwerk.

De Scène op de Kop en haar Politieke Betekenis

Het reliëf dat rond het cilindrische oppervlak van de kop loopt, vertelt het verhaal van Árpáds landname in het Karpatenbekken; het smalle halsgedeelte is versierd met bladmotieven. De bron van de compositie is de prentenreeks van de Weense schilder en illustrator Peter Johann Nepomuk Geiger (1805-1880), gewijd aan de Hongaarse en Zevenburgse geschiedenis. De snijder heeft de figuurschikking van de litho overgebracht op het gebogen houtoppervlak.

De keuze van het onderwerp is in het Hongarije van het midden van de 19e eeuw geen loutere decoratieve voorkeur. Nadat het Habsburgse bewind de onafhankelijkheidsbeweging van 1848-1849 had onderdrukt, waren publicaties die pleitten voor afscheiding van Oostenrijk verboden; beeldmateriaal dat het nationale verleden tot onderwerp had, bleef echter toegestaan. Scènes die zich richtten op de tijd van Álmos en Árpád, oftewel het verhaal van de landname, kwamen in deze ruimte in omloop. Voorstellingen zoals het in bezit nemen van het land of de met bloed bezegelde overeenkomst tussen de stamleiders werden door de lezer van die tijd gelezen als een verhulde herinnering aan de traditie waarin de adel zijn eigen heerser koos. Ook in dit opzicht neemt de pijp een plaats in aan het politieke uiteinde van de traditie van pijpen versierd met portretten en historische scènes.

Datering en Zilveren Deksel

De grafische originelen waarop de scène is gebaseerd, gaan terug tot de jaren 1840; de pijp zelf is echter hoogstwaarschijnlijk pas eind jaren 1850 of begin jaren 1860 gesneden. Deze datering berust niet op een vaststaande registratie, maar op een schatting gebaseerd op de jaren waarin het beeld in omloop kwam: het in 1854 in Pest gestarte, wekelijkse geïllustreerde tijdschrift Vasárnapi Újság heeft de betreffende prenten opnieuw gepubliceerd, waardoor de compositie bij een breed lezerspubliek terechtkwam.

Op het zilveren deksel van de kop staan, volgens de overgeleverde registratie, twee stempels: de naam "Bartsch" en een officiële keurstempel bestaande uit het Hongaarse kruis en het getal 13. Deze stempels konden niet worden vergeleken met een onafhankelijke zilversmidsregistratie. Omdat in het loot-systeem van Midden-Europa zuiver zilver als zestien loot gold, komt dertien loot overeen met een gehalte van ruwweg 810-820 promille. Dekselstempels worden beschouwd als een van de betrouwbaarste aanwijzingen bij het bepalen van datum en herkomst in het verzamelen van antieke pijpen.