Ikebana (Tsuge)

Ikebana is de naam die wordt gegeven aan de met de hand gemaakte topserie van de Japanse producent Tsuge Pipe Co. De naam is ontleend aan de Japanse kunst van bloemschikken; het woord betekent "leven geven aan een bloem", en deze kunst wordt in het Japans ook wel kadō, oftewel "de weg van de bloem", genoemd. De serie wordt losgekoppeld van de gegoten productie van het bedrijf: het Ikebana-stempel wordt binnen Tsuge alleen gebruikt voor pijpen die volledig met de hand worden afgewerkt.

Een aparte tak binnen het bedrijf

Tsuge Pipe Company Limited werd in 1936 in Tokio opgericht door Kyoichiro Tsuge, die was opgeleid in het vak van ivoren sigarettenpijpjes; het atelier is gevestigd in de wijk Asakusa, bekend om zijn ambachtswinkels. Toen tijdens de oorlogsjaren geen ivoor meer verkrijgbaar was, schakelde de productie over op kersenhout, en in de jaren vijftig, toen geïmporteerd materiaal weer toegankelijk werd, op briar. In de jaren zeventig werd besloten zich te richten op pijpen met hogere toegevoegde waarde, en werden zes meesters op reis gestuurd om ateliers in Italië en Denemarken te bezoeken. De Ikebana-serie is het product van deze koerswijziging: een handwerktak die onder hetzelfde dak staat als de fabrieksproductie, maar er los van wordt gehouden.

Kazuhiro Fukuda en de Deense connectie

De hoofdmeester van de serie was ruim veertig jaar lang Kazuhiro Fukuda. Fukuda reisde naar Denemarken en werkte een maand bij Sixten Ivarsson; deze opleiding wordt in de meeste bronnen gedateerd op 1969, terwijl de eigen chronologie van het bedrijf de reis van de meesters naar Europa plaatst in het einde van de jaren zeventig. De na terugkeer geproduceerde freehandpijpen combineerden de proportie-opvatting van de Deense school met de Japanse decoratietaal. Deze eerste handgemaakte lijn werd, naar de legendarische eerste keizer van Japan, "Jimmu" genoemd; het stempel kreeg later de naam Ikebana. De in de serie vaak voorkomende plateau-toppen (onbewerkt gelaten briaroppervlak), bamboe tussenstukken en gematigde politoer zijn de typische kenmerken van deze combinatie. De koppen worden van briar gemaakt, de mondstukken van met de hand gesneden ebonietstaven.

Generatiewisseling

In november 2013 werd Asami Kikuchi aangekondigd als opvolger van Fukuda. Kikuchi's studiewerk aan de Tama Art University ging over kleine houten objecten. Na haar afstuderen zocht ze een werkbank om deze objecten te kunnen maken, en kreeg ze toestemming om buiten kantooruren gebruik te maken van het Asakusa-atelier van Tsuge; daar kwam ze in contact met het pijpenmaken, en Kyozaburo (Sab) Tsuge, hoofd van het bedrijf, nam haar in dienst. Haar opleiding verliep niet volgens een schriftelijk programma, maar volgens de in het Japanse ambacht gevestigde meester-leerlingverhouding. Kikuchi is een van de weinige vrouwelijke meesters in de hoogste klasse van het pijpenmaken.

Na 2013 was het stempel een tijdlang het gezamenlijke werk van drie meesters: Fukuda, Kikuchi en Yoshirou Ohi werkten elk in hun eigen vormtaal, en de pijpen van alle drie droegen dezelfde naam. Ohi verliet na verloop van tijd het team, en Fukuda ging in 2024 met pensioen; zo kwam de productie van pijpen met het Ikebana-stempel volledig in handen van Kikuchi. Kikuchi's werk verloopt langs twee hoofdlijnen: aan de ene kant zacht gebogen, volle koppen, aan de andere kant slanke, lang geproportioneerde vormen. Voor de ontwikkeling van de Japanse pijpenmakerij buiten dit merk, zie het artikel meesters voorbij Tsuge.