Jan Pietenpauw

Jan Pietenpauw is de naam waaronder Jean Christophe du Toit, werkzaam in de Zuid-Afrikaanse stad Pretoria, zijn pijpen signeert. Achter de naam schuilt geen echte ambachtsman; Pietenpauw is een nooit bestaan hebbende Nederlandse snijder die du Toit voor zijn merk verzon. Het merk werd in 2009 opgericht en bestaat vandaag nog als een kleine werkbank die door vader en zoon wordt gerund.

Het spel achter de naam

Du Toit vertelt de achtergrond van zijn fictieve meester bewust overdreven: er wordt gezegd dat Pietenpauw eerst de pijp van Van Hunks sneed en vervolgens de beroemde kalebaspijp (calabash) van Sherlock Holmes; daarna wordt eraan herinnerd dat beiden — en ook Pietenpauw zelf — nooit hebben bestaan. Zo weerlegt de introductietekst haar eigen bewering. De verwijzing naar Van Hunks berust op het bekendste pijpverhaal van Zuid-Afrika: een gepensioneerde zeeman die op de flank van Table Mountain in Kaapstad een tabakswedstrijd met de duivel zou hebben gehouden, wordt in de volksverbeelding gezien als de bron van de wolk die de top van de berg bedekt. De kalebaspijp van Sherlock Holmes is dan weer geen element uit de romans, maar een latere toevoeging die uit toneelbewerkingen is ontstaan. Beide verwijzingen zijn geen historische afstammingsclaim, maar een openlijk vermelde grap.

Atelier en productie

Volgens du Toits eigen verhaal is hij geboren in 1953 en heeft hij van jongs af aan met elk materiaal dat hem onder handen kwam — gips, kersentakken, riet — pijpvormen geprobeerd te maken; deze datum is niet bevestigd door onafhankelijke bronnen. Pas in 2009, op vrij late leeftijd, begon hij daadwerkelijk briar te bewerken. Nadat zijn zoon Pieter zich bij de werkbank voegde, werden de pijpen voortaan gesigneerd met het stempel "JP and Son"; de productie verloopt niet seriematig, maar bestaat uit stuk voor stuk afgewerkte exemplaren.

In de oppervlakteafwerking worden zowel gladde politoer als zandstralen gebruikt, en bij sommige stukken zijn beide gecombineerd. De mondstukken worden met de hand gesneden, gevormd uit staven eboniet of acryl. Het meest genoemde detail van het merk is de voorkeur voor Afrikaanse materialen in de ringen tussen steel en kop: Zuid-Afrikaans ebbenhout, Mozambikaans ebbenhout en bamboe behoren tot de materialen die in dit verband worden genoemd. Het vormenrepertoire wijkt echter niet af van gevestigde vormen zoals de billiard.

Bekendheid

Du Toit staat bij verzamelaars bekend om zijn vloeiende snijlijnen en het gebruik van materialen die eigen zijn aan zijn continent. Zijn eigenlijke zichtbaarheid heeft hij echter binnen de gemeenschap verworven via online forums.

Het meest concrete voorbeeld hiervan is dat het PipeChat-forum in 2010 zijn speciale bestelpijp aan du Toit toevertrouwde. Het resultaat was, in de eigen interpretatie van de maker, een Rhodesian-vorm: een vlak gelaten bovenrand werd gecombineerd met een gezandstraalde kop en steel, aan het uiteinde van de steel werd een verlengstuk toegevoegd dat het effect van een ring geeft, en voor het mondstuk werd cumberland (geaderd eboniet) gekozen. Op het vlakke gedeelte onder de steel werden de naam van het forum, de merknaam en het jaar samen gestempeld. Omdat hij werkt in een land ver van de traditionele centra van de briarpijpen-ambacht, wordt Jan Pietenpauw beschouwd als een van de weinige onafhankelijke werkbanken van Zuid-Afrika.