Keresaspa (Saeed Nazarli)

Keresaspa is de naam waaronder Saeed Nazarli (geb. 1991), werkzaam in Teheran, zijn pijpen signeert; ook de maker zelf wordt in de gemeenschap onder deze naam aangeduid. De schaal is klein: volgens de overlevering komen er jaarlijks zo'n dertig pijpen uit de werkplaats. Nazarli's echtgenote maakt eveneens pijpen, onder de naam Atin.

Een op eigen kracht opgebouwde werkplaats

Nazarli begon in 2010 met pijproken en ontwikkelde zich al snel tot een liefhebber die zich in het onderwerp verdiepte. Hij behoorde tot de oprichters van de Iraanse Pijpenclub (Iran Pipe Club), schreef voor de club artikelen over pijp en tabak, en vervulde volgens de overlevering tussen 2012 en 2018 het voorzitterschap van de club. Zijn studie begon met chemische technologie en zette zich voort in de architectuur; voordat hij zich op pijpen richtte, was hij ook een tijdlang leerling-luthier (maker van snaarinstrumenten).

Het besluit om zelf pijpen te gaan maken, ontstond uit een combinatie van zijn interesse in met de hand vervaardigd werk en zijn nieuwsgierigheid naar waar dit zich onderscheidt van fabrieksproductie. Het jaar 2015 ging op aan het verzamelen van materiaal en het vinden van een werkplaats waar hij enkele uren per week een draaibank kon huren; de eerste pijp werd het jaar daarop voltooid. Hij had geen meester die hem opleidde: tijdschriften, boeken, online forums, interviews met makers en productievideo's waren zijn enige school. Dit waren de jaren waarin de handgemaakte inheemse briarpijp in het land nog maar net werd geïntroduceerd; de eerste pijp van de werkplaats Pasargadtabac werd ook pas in het najaar van 2015 getoond.

Tussen maat en vorm

Omdat de eerste pijpen voor eigen gebruik werden gemaakt, ontstond de mogelijkheid om één en dezelfde ketel met meerdere stelen te combineren en het verschil zelf te wegen. De diameter van het rookkanaal, de trechteropening en, waar nodig, het opnieuw boren van de kamer werden stuk voor stuk uitgeprobeerd om te ontdekken welke combinatie het beste trok. Er wordt verteld dat hij de steel als het meest kritieke onderdeel van de pijp beschouwt en dat hij dagenlang alleen met dat onderdeel bezig kan zijn tot hij het gewenste resultaat bereikt. Om meer vergelijkingsmateriaal te verzamelen, zou hij ook aan kopers die pijpen van bekende makers hadden aangeschaft, om de maten van die pijpen hebben gevraagd.

Wat de vorm betreft, worden twee afzonderlijke wegen bewandeld. Bij het aangaan van een klassieke vorm wordt elk detail vooraf vastgelegd en laat de uitvoering geen ruimte voor afwijking; in de gemeenschap wordt aangenomen dat de bekendste vormen tegelijk de vormen zijn die het moeilijkst foutloos te maken zijn. Bij vrije vormen (freehand) is de volgorde omgekeerd: nadat de kamer grofweg is uitgewerkt, wordt de richting afgelezen aan de nerf van de briar en aan de aanwijzingen die aanvullende onderdelen, zoals bamboe, geven. Onder zijn belangrijkste inspiratiebronnen noemt hij de meesters van de Deense school en van de Japanse pijpenmakerij; tegelijk blijft hij trouw aan het klassieke Engels-Franse repertoire, in het bijzonder aan de sobere functionaliteit van de billiard. Er wordt vermeld dat de Achaemenidische zuilen invloed hebben gehad op de vorm en de verwijdende uiteinden van sommige stelen. Volgens de overlevering werd hij in 2024 gevraagd bij te dragen aan het ontwerp voor het merk GH Zhang van Guo Hui Zhang.

Materiaal en versiering

De ketels zijn van briar, de stelen van Duits eboniet; wanneer hij het te pakken krijgt, bewerkt hij ook oud bakeliet of natuurlijke amber. De maker, die vroeger met schuimspaan en moeraseik werkte, heeft zich de laatste jaren op briar toegelegd. Voor steelverlengingen worden diverse soorten bamboe en hoorn gebruikt. Het versieringsrepertoire is breed: mammoetivoor, parelmoer, amber, been en exotische houtsoorten. Het metaalwerk doet hij zelf; hieronder bevinden zich ook gelaagde stukken vervaardigd met de Japanse mokume-gane-techniek.

Naam, graden en jaarstempel

De naam Keresaspa komt van de mythologische held die in de Avesta-teksten voorkomt en in het Perzisch Gerşasp wordt genoemd; er wordt uitgelegd dat het Avestaanse woord "met magere paarden" betekent. Datzelfde kader is ook doorgevoerd in de presentatie van de pijpen. De graden worden genoemd naar goden en symbolen uit het oude Nabije Oosten: bovenaan Orb of Ishtar, voorbehouden aan volstrekt foutloze en gelijkmatig generfde gladde oppervlakken; daarna Orb of Shamash, dat ook de betere zandstraalwerken omvat; onderaan Orb of Seen, dat standaard zandstraal- en rustieke oppervlakken bevat. Voor het enkele exemplaar dat als buitengewoon geldt, is de naam Keresaspa and the Azi-Dahak gereserveerd.

Het stempel bestaat uit een viercijferig jaartal gevolgd door een volgnummer. Het jaartal wordt niet volgens de Gregoriaanse kalender geschreven, maar volgens de oud-Perzische zonnekalender van Mihr (Mithra); in deze kalender komt het jaar 2023 overeen met 7761. De vier cijfers in het stempel kunnen daardoor op het eerste gezicht zinloos lijken voor een lezer die dit onderscheid niet kent.