Kulpinski (Ryszard Kulpiński)

Kulpinski is de naam die de Poolse pijpenmaker Ryszard Kulpiński gebruikt voor de pijpen die hij vervaardigt in de stad Przemyśl. Deze kleine stad in het zuidoosten van het land geldt sinds het laatste kwart van de negentiende eeuw als het centrum van de Poolse pijpenmakerij; Kulpiński is een van de meesters die tot de naoorlogse generatie van deze traditie behoort.

De traditie van Przemyśl en het leerlingschap

Het begin van de pijpenmakerij in de stad gaat terug tot de jaren 1870. De ambachtsman van Tsjechische afkomst Wincenty Swoboda begon in 1889 in een kelderverdieping pijpen te snijden en richtte in 1908 zijn eigen fabriek op. De productie die met Swoboda's dood in 1941 stilviel, herleefde in 1945 met de werkplaats die de gebroeders Walat openden. Ryszard Kulpiński trad in 1956 in deze werkplaats en leerde er het vak.

Deze jaren aan de werkbank waren tegelijk de leerschool om met materiaalschaarste om te gaan. Omdat de import van bruyèrehout (briar) tijdens de socialistische periode onregelmatig verliep, werden Poolse pijpen lange tijd gesneden uit inheemse houtsoorten zoals peren- en notenhout. Volgens de pijpenliteratuur verbeterden de omstandigheden enigszins na 1970; in de periode 1971-1981, waarin de naam "Walatówka" voor de producten van de Walat-werkplaats wijdverbreid raakte, wordt ook Kulpiński geacht in dit succes te hebben bijgedragen.

Onafhankelijkheid en eigen handtekening

Volgens dezelfde bronnen betekende de dood van Ludwik Walat een tweesprong voor degenen die in de werkplaats waren opgeleid. Kulpiński werkte een tijdlang samen met Ryszard Filar, die uit dezelfde school kwam; het samenwerkingsverband van de twee meesters viel in 1983 uiteen, en Kulpiński produceerde daarna alleen. Er wordt vermeld dat zijn eigen werkplaats in de eerste maanden van 1984 begon te werken. Ook wordt, eveneens op basis van deze bronnen, vermeld dat hem in 1985 door het toenmalige ministerie van Cultuur en Kunst een titel werd toegekend die vertaald kan worden als "meester van kunstambachten"; de officiële Poolse naam van deze titel is niet bevestigd. Een dergelijke onderscheiding betekende in het Polen van die tijd dat pijpenmakerij in de classificatie van de staat niet langer als een gewoon handwerk werd beschouwd, maar werd opgenomen onder de kunstambachten.

De echte kentering vond plaats na 1989. Met het uiteenvallen van het Oostblok verdween het briartekort, en werden in Polen gemaakte pijpen voor het eerst beoordeeld volgens dezelfde maatstaven als werk uit West-Europa. Kulpiński benutte deze opening op beurzen; hij exposeerde zowel binnen als buiten het land en wordt beschouwd als een van de eerste Poolse meesters wier naam bekend raakte in pijpenkringen buiten Oost-Europa. Ook de aanvoer van hout kwam in deze periode op orde; er wordt vermeld dat na 1997 het materiaal voornamelijk werd betrokken uit Portugal, Spanje en Albanië.

Autograf-pijpen

De werkplaats werkte van meet af aan in twee verschillende tempo's. Klassieke vormen werden met machinesteun vermenigvuldigd; daarnaast werden stuk voor stuk met de hand afgewerkte stukken vervaardigd. Deze dubbele opzet is een voorbeeld waarbij het onderscheid tussen artisanale pijp en fabriekspijp binnen één enkele werkplaats kan worden waargenomen. De met de hand bewerkte pijpen worden onderscheiden met de naam Autograf en met viercijferige nummers; sommige zijn figuratieve en beeldhouwkunstige gravures, andere zijn vrije vormen in freehand-stijl, gevormd naar de nerf van het hout.

In de Autograf-lijst staan ook heruitvoeringen van historische stukken. Volgens de overlevering is pijp nummer 0099 gemaakt op basis van de afmetingen van een meerschuimpijp die in het museum van Przemyśl wordt bewaard en waarvan wordt gezegd dat hij rond 1800 werd gesneden voor een Poolse edelman. De pijpencollectie van de stad wordt vandaag tentoongesteld in het Klokken- en Pijpenmuseum, onderdeel van het Nationaal Museum van Przemyśl, in het gebouw met de klokkentoren. Over de huidige status van de meester en de werkplaats is geen actuele registratie beschikbaar.