Kybele

Kybele is een Turks merk dat pijpen produceert uit meerschuim. De beschikbare gegevens vertellen dat het merk in 2002 werd opgericht, dat er een meester genaamd İsmail Özdamar achter staat, en dat een bedrijf genaamd Kıraç samen met het merk wordt genoemd. Het staat vermeld in internationale pijpenbronnen onder de rubriek Turkije; toch bestaat de gedocumenteerde informatie over het merk die tot op heden bewaard is gebleven, uit niet meer dan deze paar regels.

Plaats in de registers

Alles wat over Kybele bekend is, berust op één enkele vermelding: oprichtingsjaar 2002, de naam die het merk voert is İsmail Özdamar, het geregistreerde bedrijf is Kıraç. Deze vermelding is overgegaan van een naslagwerk dat wereldwijde pijpmerken verzamelt, naar pijpenencyclopedieën, en vandaar naar verzamelaarsforums; op een Spaanstalig verzamelaarsforum werd dezelfde informatie in 2022 herhaald. Een eigen presentatiepagina van het merk, een catalogus of een onafhankelijke handelsregistratie kon niet worden vastgesteld. In welke stad het atelier werkte, welke vormen het produceerde, hoe het zijn pijpen stempelde en of het vandaag nog actief is, is onbekend.

Dergelijke hiaten zijn niet zeldzaam in de Turkse pijpenmakerij. Het meerschuimwerk speelt zich vooral af in kleine ateliers, vaak binnen de familie; een merk ontstaat met de naam van een meester of een bedrijf, en wanneer de werkbank sluit, verdwijnt ook de naam zonder registratie achter te laten. Het onderscheid tussen het werk van één meester en serieproductie vervaagt op deze schaal vaak eveneens.

De herkomst van de naam

Het merk ontleent zijn naam aan een van de oudste godinnen van Anatolië. Kybele — in het Turks doorgaans gespeld als Kibele — is de moedergodin die geacht wordt over vruchtbaarheid en de wilde natuur te heersen; haar verering kreeg tijdens de Frygische periode een georganiseerde vorm, en in afbeeldingen staan meestal leeuwen aan haar zijde. Het gebied waar de open luchtheiligdommen en de leeuwenreliëfs die aan haar zijn gewijd, het talrijkst voorkomen, strekt zich uit tussen Eskişehir en Afyonkarahisar.

In het centrum van datzelfde gebied ligt Eskişehir, de plaats waar meerschuim wordt gewonnen: vrijwel alle commercieel bewerkbare afzettingen bevinden zich binnen de grenzen van deze provincie, en het snijden van de steen wordt al eeuwenlang in dezelfde omgeving beoefend. Zo komt de naam die het merk koos overeen met de herkomst van het materiaal waarmee het werkt. Of de naam bewust met deze verwijzing werd gekozen, wordt in de bronnen niet vermeld.

Ongedocumenteerd gebleven

Het opgegeven oprichtingsjaar 2002 valt samen met een periode waarin de merkvorming in de Turkse meerschuimproductie versnelde. Nadat in 1980 de uitvoer van ruwe meerschuim werd verboden, bleef de bewerking van de steen volledig in eigen land; de omgeving van Eskişehir werd zo het wereldcentrum voor dit ambacht, en in de jaren 2000 ontstonden op deze basis talloze kleine merken die rechtstreeks kopers in het buitenland bereikten. Waar Kybele precies in dit beeld past, kan niet worden bepaald.

Praktijken die vrijwel alle Turkse ateliers gemeen hebben — het met de hand snijden van het blok steen, een wasbad na het snijden, de verkleuring die tijdens het roken van wit naar geel en barnsteentinten evolueert, het overwegend gebruik van barnsteenkleurige acryl voor mondstukken — kunnen ook op het werk van dit merk van toepassing zijn. Geen ervan is echter op naam van Kybele gedocumenteerd. Tot er nieuwe documenten aan het licht komen, zal het merk blijven behoren tot de Turkse merken waarvan de naam bekend is, maar waarvan het werk niet is geregistreerd.