Lanier (Paul Lanier)

Lanier is de signatuur van de Franse pijpsnijder Paul Lanier. Lanier wordt beschouwd als een van de weinige meesters die het figuratieve gesneden pijpwerk voortzetten in een tijd waarin massaproductie de overhand had, en geldt als een van de bekendste namen van eind twintigste eeuw uit Saint-Claude, het centrum van het ambacht.

Van houtbeeldhouwkunst naar de pijp

Lanier werd geboren in Pierre-de-Bresse, in het departement Saône-et-Loire in Bourgondië; bronnen geven zijn geboortejaar op als 1931 of 1932. Hij leerde niet het pijpvak, maar meubelsnijwerk: op veertien- of vijftienjarige leeftijd begon hij een leertijd in Chalon-sur-Saône; vier jaar lang werkte hij aan modelleren, tekenen en snijwerk en behaalde hij zijn vakdiploma in houtbeeldhouwkunst. Deze opleiding zou het bepalende kenmerk van zijn latere werk worden; Lanier benaderde de pijp meer als een kleinschalig beeldhouwwerk dan als een tabaksvoorwerp.

In 1955 begon hij zijn eigen zaak; in de eerste jaren produceerde hij geen pijpen, maar gesneden geschenkartikelen. De toepassing van het ambacht op de pijp leerde hij vervolgens bij een meester genaamd Epely in Saint-Claude. Daarna werkte hij lange tijd als zelfstandig onderaannemer: er wordt vermeld dat hij jaarlijks ongeveer vijfduizend stuks produceerde voor Butz-Choquin, waarbij hij het ruwe en middelwerk op zijn eigen bank deed en de afwerking aan de fabriek overliet. Vanaf de jaren 1980 richtte hij zich volledig op werken onder eigen naam.

Meestertitels en de Confrérie

Wat Laniers naam in Frankrijk deed opvallen, is zijn succes in de Meilleur Ouvrier de France, de meest gerespecteerde vakwedstrijd van het land. Hij behaalde de titel in twee afzonderlijke disciplines: in 1991 in het pijpsnijden, in 1994 in het pijpdraaien. Hij geldt als de enige pijpenmaker die beide titels tegelijk draagt; dat hij de handvaardigheid van een snijder combineerde met de meetdiscipline van een draaier, zorgde ervoor dat zijn werk zowel figuratief als technisch consistent was.

In 1983 nam hij bij de Confrérie des Maîtres-Pipiers, het gilde van pijpmeesters van Saint-Claude, de plaats in van Denis Vincent. Vanaf dat moment werd het Laniers taak om jaarlijks een pijp te snijden met het portret van de door het gilde gekozen "Eerste Pijproker van Frankrijk"; van elk van deze unieke stukken wordt gezegd dat het tot drie weken werk vergde. Lanier exposeerde bovendien op tentoonstellingen in centra als Parijs, Tokio en Amsterdam, en werkte op bestelling volgens ontwerpen die klanten aanleverden.

Materiaal, vorm en erfenis

Het hoofdmateriaal van het atelier was bruyèrehout (briar), maar uit veilinggegevens is bekend dat Lanier ook sneed in ander hardhout, zoals buxus. Voor de mondstukken zou hij ebonit, acryl en hoorn hebben gebruikt. Het onderwerprepertoire volgt de klassieke traditie van het gesneden pijpwerk: menselijke gezichten en portretten, dierfiguren, doodshoofdmotieven als vanitas en verhalende taferelen. In dit werk wordt de ketel vaak verscholen in de compositie, dat wil zeggen dat de figuur geen versiering is die aan de ketel is toegevoegd, maar de ketel zelf.

Paul Lanier stierf op 11 juni 2015 en zijn atelier werd niet voortgezet. Een deel van zijn werk wordt tentoongesteld in het Musée de la Pipe et du Diamant in Saint-Claude. Lanier wordt tegenwoordig beschouwd als een van de laatste grote vertegenwoordigers van de handsnijtraditie in het stadje waar de bruyère-revolutie ontstond.