M. Bassal

M. Bassal is de naam die in de pijpenliteratuur is terechtgekomen als die van een meerschuim pijpenmaker uit Eskişehir. Alles wat over hem bekend is, berust op een enkele korte referentievermelding. Volgens dit gegeven bewerkte de meester meerschuim in Eskişehir, en wordt vermeld dat de aan hem toegeschreven stukken worden tentoongesteld in het Duke Homestead Tobacco Museum in de staat North Carolina in de Verenigde Staten. Over zijn geboortedatum, zijn atelier, zijn actieve jaren en de vorm van zijn stempel is geen in onafhankelijke bronnen te bevestigen informatie gevonden.

De brongegevens

De naam kwam de pijpenliteratuur binnen via het in 2005 verschenen naslagwerk Pipes, Artisans and Trademarks van José Manuel Lopes. Volgens de publicatiegegevens wordt dit werk, dat meer dan achttienhonderd makers en merken in korte vermeldingen opsomt, beschouwd als een van de naslagbronnen van de gemeenschap; de ruimte die aan elke naam wordt besteed, overschrijdt echter meestal niet meer dan enkele zinnen. De vermelding van Bassal behoort tot deze kortste gegevens. Deze naam is niet aangetroffen in Turkse meesterlijsten, in de cultuurinventarissen van Eskişehir of in internationale meerschuimcatalogi. Dit betekent op zich niet dat de meester niet heeft bestaan; maar fundamentele vragen, zoals de juiste spelling van de naam en of de betreffende handtekening bij een familieatelier of bij een enkele graveur hoort, blijven onbeantwoord. Er is voor gekozen dit hiaat expliciet te vermelden in plaats van onbevestigde details te verzinnen.

De band met Duke Homestead

De enige concrete context waarin de naam wordt genoemd, is de Duke Homestead State Historic Site en het Tobacco Museum in de stad Durham in North Carolina. Het terrein, dat het boerenhuis, de droogschuren en de eerste fabrieksgebouwen omvat die de familie Washington Duke gebruikte vanaf ongeveer 1852 tot de verhuizing naar Durham in 1874, werd in 1966 uitgeroepen tot National Historic Landmark. Het museum bij het bezoekerscentrum vertelt op ongeveer 510 vierkante meter tentoonstellingsruimte over de teelt, de fabricage en de reclame van tabak. In de gepubliceerde presentaties van de instelling is geen vermelding van de naam Bassal op het niveau van een maker gevonden. Als een dergelijk stuk werkelijk daar aanwezig is, dan kan het aantreffen van een pijp uit Eskişehir in een collectie die overwegend aan de Amerikaanse tabaksindustrie is gewijd, worden gezien als een voorbeeld van hoe ver meerschuim zich over de Atlantische Oceaan heeft verspreid.

Zijn plaats binnen de school van Eskişehir

Hoewel er geen details over de meester zelf te vinden zijn, is de traditie waarin hij werkte goed gedocumenteerd. Het meerschuimsnijwerk van Eskişehir berust op een keten die loopt van de dorpen waar de steen via put- en gangenmijnbouw wordt gewonnen tot de werkbanken in het stadscentrum. In deze school wordt vakmanschap niet, zoals in de briar-traditie, gemeten aan zuiverheid van vorm en verhouding, maar aan reliëf- en beeldhouwwerk; in dat opzicht wijkt de lokale traditie af van de westerse opvatting van de artisanale pijp. De afgewerkte stukken worden door een wasbad gehaald; naarmate de pijp wordt gerookt, verkleurt de steen, die olie en teer opneemt, van wit naar amberkleurig.

In deze ambachtelijke geografie is een maker die met slechts een of twee regels in de literatuur is opgenomen, geen uitzondering maar de regel. Talrijke graveurs in Eskişehir zijn nooit in de archieven terechtgekomen, omdat zij de door hen gemaakte pijp niet onder hun eigen naam maar onder het merk van het atelier waaraan zij verbonden waren op de markt brachten. De naam M. Bassal kan dan ook worden gelezen als een van de schaarse sporen die van deze grotendeels ongedocumenteerde meestersgeneratie tot vandaag zijn overgeleverd.