Mattner

Mattner is een Zuid-Afrikaans pijpenatelier dat in de tweede helft van de twintigste eeuw in Johannesburg werkte en zijn naam ontleent aan oprichter Willi Mattner. De productie is nooit tot fabrieksschaal uitgegroeid; het merk staat tegenwoordig vooral bekend om pijpen die op de tweedehandsmarkt circuleren en onder de kop het stempel "MATTNER JOHANNESBURG" dragen.

Van de zee naar het pijpen maken

Dat Mattner in Zuid-Afrika bleef, was eerder het gevolg van de oorlog dan een keuze. Willi Mattner werd in 1914 geboren in het Pools-Russische grensgebied, verliet op zijn veertiende het ouderlijk huis om zich bij de Duitse koopvaardijvloot aan te sluiten, en bevond zich bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog als machinist aan boord van een schip in de haven van Durban. Het in Hamburg geregistreerde schip werd in beslag genomen; de bemanning werd tot het einde van de oorlog vastgehouden in interneringskampen rond Pretoria. Toen de vrede kwam, was er geen Duitsland meer om naar terug te keren. Mattner werkte een tijd in de scheepsbouw in Durban, trouwde daar en verhuisde naar de familie van zijn vrouw in Johannesburg.

Het vak leerde hij in het atelier van deze familie. De zaak droeg destijds de naam Samek's Pipe Hospital en hield zich, zoals de naam al aangeeft, meer bezig met reparatie dan met het maken van nieuwe pijpen. Degene die hem het vakmanschap bijbracht, was een graveur die zijn vak had geleerd in het atelier van meerschuimpijpen van Andreas Bauer in Oostenrijk; zo kwam een Midden-Europese ambachtstraditie naar Johannesburg. De naam van het atelier veranderde in latere jaren in Mattner's Pipe Hospital.

Materiaal en productie

Als kopmateriaal gebruikte het atelier jarenlang Corsicaanse briar. De blokken werden aangevoerd door leveranciers in Frankrijk; Mattner deed de selectie zelf tijdens regelmatige bezoeken en lette, naar verluidt, op twee criteria: de regelmatigheid van de nerf en de afwezigheid van holtes in het blok. Ook de vermelding "Corsican Briar Supreme" op sommige pijpen wijst op deze materiaalkeuze. De productie werd op geen enkel moment een seriematige lijn; elk stuk werd apart afgewerkt.

Wat het materiaalregime veranderde, waren de embargo's tegen Zuid-Afrika. Toen de aanvoer van briar moeilijker werd, stapte Mattner over op kalebassen uit de omgeving van Ladismith in het Groot-Karoogebied en begon hij kalebaspijpen te maken. Vrijwel al deze pijpen hadden de gevestigde kalebasvorm van de Sherlock Holmes. Het fijne stof dat vrijkwam bij het bewerken van de kalebas veroorzaakte echter blijvende schade aan zijn gezichtsvermogen. Daarop staakte hij de productie en zette hij in zijn laatste jaren vanuit huis alleen nog reparatiewerk voort — hij keerde terug naar het punt waar hij zijn vak was begonnen: het repareren.

Nalatenschap

In deze laatste periode, waarin hij thuis werkte, leerde Mattner een ambachtsman genaamd Ebenhart kennen en droeg hij zijn kennis aan hem over; volgens overlevering werd Ebenhart later zelf bekend als zelfstandig pijpenmaker. Willi Mattner overleed in 2005 in Johannesburg, tweeënnegentig jaar oud. Het atelier zette na hem niet voort en het merk trok zich terug uit de productie.

Wat overblijft, is een beperkt aantal pijpen dat op de tweedehandsmarkt circuleert, en een overdrachtsketen: van Oostenrijkse meerschuimambachtelijkheid naar een reparatiewinkel in Johannesburg, en vandaar naar de kalebassen van de Karoo — deze lijn wordt gerekend tot een van de meest genoemde schakels in de eigen pijpentraditie van Zuid-Afrika.