Meissen Porcelain

Meissen Porcelain is de naam van de manufactuur waar in Europa voor het eerst hard porselein op seriematige wijze werd geproduceerd. De onderneming, gevestigd in de werkplaatsen van het Albrechtsburg-kasteel in de Saksische stad Meissen, geldt als een technisch keerpunt op een continent dat afhankelijk was van Oost-Aziatisch porselein. Het belang voor de pijpengeschiedenis gaat terug tot de begintijd: de manufactuur produceerde al vrij snel na haar oprichting ook koppen voor het tabakroken, en werd zo een van de vroegste schakels van de Duitse tak van de porseleinen pijp-traditie.

De Ontrafeling van Porselein in Europa

De samenstelling van hard porselein bleef in Europa lang onopgehelderd; het continent moest het lange tijd stellen met dure geïmporteerde stukken uit China en Japan. Keurvorst van Saksen en koning van Polen August de Sterke (August II) liet Johann Friedrich Böttger, die bekendstond om zijn alchemistische claims, onder toezicht werken. Böttger werd na 1704 betrokken bij de keramiek- en glasexperimenten van de wiskundige en natuuronderzoeker Ehrenfried Walther von Tschirnhaus. Tschirnhaus overleed in 1708; Böttger, die het onderzoek voortzette, kwam kort daarna tot een bruikbare hamsamenstelling.

De manufactuur werd in 1709 opgericht onder de naam Koninklijk-Poolse en Keurvorstelijk-Saksische Porseleinmanufactuur, de werkplaatsen werden gevestigd in het Albrechtsburg-kasteel in Meissen, en de officiële productie begon in 1710. Het eerste product dat eruit voortkwam, was geen wit porselein: het was het zogenoemde Böttger-steengoed (Böttgersteinzeug), een roodbruin en buitengewoon hard materiaal. Dit materiaal had twee praktische voordelen; het bewaarde fijne details uit de mal zonder ze te vervormen en kon vóór het bakken worden gepolijst. De toenmalige zilveren vormen en Oost-Aziatisch keramiek konden hierdoor eenvoudig worden nagebootst. Het glazuurbare en beschilderbare witte harde porselein kwam in 1713 op de markt; ongeveer tien jaar later opende de door Johann Gregorius Höroldt ontwikkelde beschildering met glazuur-emails de klassieke periode van de manufactuur. Het gekruiste-zwaardenmerk, afgeleid van het keurvorstelijke wapen, kwam in de jaren 1720 in gebruik, werd in 1731 verplicht gesteld en geldt vandaag nog als een van de oudste merktekens die nog in gebruik zijn.

Meissen en de Pijp

Volgens de overlevering worden in de gegevens van de manufactuur uit omstreeks 1712 ook tabakspijpenkoppen en complete pijpen genoemd als verkochte producten; deze informatie is niet in een onafhankelijke bron bevestigd. Vroege exemplaren waren niet van wit porselein gemaakt, maar van het roodachtige Böttger-steengoed. Naar verluidt is een van deze exemplaren bewaard gebleven in particuliere collecties: een kop met vaste buis, in Hollandse vorm, zonder stempel. Van welke ambachtsman de stukken afkomstig zijn, is niet bekend; de toeschrijving aan de bij de manufactuur werkzame pijpenmaker Johann Müller is niet meer dan een vermoeden.

De band van Meissen met de pijp ontwikkelde zich niet tot een productielijn. Maar de vanaf de achttiende eeuw in Duitse en Midden-Europese werkplaatsen wijdverbreide pijpen met beschilderde porseleinen kop steunen technisch op het harde porselein dat hier tot ontwikkeling kwam. Porselein is, anders dan kleipijp, niet poreus; het absorbeert geen rook, en vereist daarom een waterkamer voor het opvangen van condens en een lange steel. Deze beperking heeft de eigen vorm van pijpen met porseleinen kop bepaald en het materiaal binnen de wereldgeschiedenis van de pijp eerder gepositioneerd op basis van beschilderd oppervlak en ceremoniële waarde dan op rookprestatie.

Vandaag

Na verscheidene eigendomsperioden nam de onderneming in 1991 de naam Staatliche Porzellan-Manufaktur Meissen GmbH aan; de enige aandeelhouder is de deelstaat Saksen. De productie richt zich hoofdzakelijk op servies, beeldjes en kunstvoorwerpen; de pijpenkoppen uit de vroege periode behoren tot de historische stukken die in musea en particuliere collecties worden bestudeerd.