Mountbatten

Mountbatten is een pijpenmerk dat in verband wordt gebracht met het Londense atelier Charatan. Tegenwoordig komen we het alleen nog tegen op de tweedehandsmarkt, meestal als exemplaren die al gerepareerd zijn. Voor het merk is geen afzonderlijke oprichtings- of sluitingsdatum in de overlevering vastgelegd; vrijwel alles wat erover bekend is, is samengesteld op basis van de stempels op overgebleven pijpen en de correspondentie van verzamelaars.

De nevenmerken van Charatan

Het op de markt brengen van productie die buiten de hoofdlijn viel onder een andere naam, was in de Engelse pijpenindustrie een gebruikelijke praktijk bij grote ateliers. Ook Charatan behoort tot de bedrijven die deze weg bewandelden; de naam Ben Wade, waarvan het de Engelse rechten overnam, wordt beschouwd als een van de merken die deze functie vervulden. Mountbatten is lange tijd in dezelfde categorie geplaatst, namelijk onder de noemer "de tweede kwaliteit van Charatan".

In het jargon van de gemeenschap is een tweede kwaliteit een pijp die, doordat hij in materiaal of afwerking een gebrek vertoont, de naam van het hoofdmerk niet mag dragen. Dat dergelijke gebreken op ketels met de stempel Mountbatten niet stelselmatig te zien zijn, vormt het uitgangspunt van het bezwaar dat de definitie niet helemaal op het merk past.

Het verhaal van het leerlingschap

Een andere, wijdverbreide verklaring koppelt de naam aan het opleidingssysteem van Charatan. Volgens dit verhaal zijn Mountbattens geen gebrekkige ketels, maar pijpen die ontstonden in de periode waarin leerlingen die bij de meesters waren opgeleid, zelfstandig begonnen te werken; ze zijn te vroeg om de naam van het hoofdmerk te dragen, maar ook te ver verwijderd van onverkoopbaar slecht werk. Datzelfde verhaal stelt dat de overgang van leerling naar meester zeldzaam was, en dat het merk daardoor in een beperkt productievolume is blijven steken.

De bron van deze verklaring is één enkel geschrift van een verzamelaar, dat in de loop der jaren steeds opnieuw is geciteerd; het is niet bevestigd door een fabrieksregister, een catalogus of een onafhankelijk document. Het moet dus niet als vaststaand feit worden gelezen, maar als een overlevering die de gemeenschap heeft omarmd. De afwerking van de overgebleven pijpen en de gebruikte briar staan echter, althans, niet haaks op het idee dat de productie in de omgeving van Charatan plaatsvond.

Stempels en herkenning

In reparatiedossiers zijn twee stempelsystemen gedocumenteerd. Bij één groep staat op de steel alleen "MOUNTBATTEN" met daaronder "MADE IN ENGLAND". Bij de andere groep is onder de merknaam de kwaliteitsaanduiding "ROYAL" toegevoegd, en is ook de herkomststempel als "MADE IN LONDON ENGLAND" aangebracht. Welke van de twee ouder is, staat niet vast; de volgorde is voorlopig een gissing die berust op de gelijkenis met Charatan-stempels.

De vormnummers zijn driecijferige waarden die doen denken aan die van Charatan, maar een aan het merk eigen lijst van nummers is niet bekend. Bij de stelen komen zowel exemplaren van hard rubber (vulkaniet) als van acryl voor; in één enkel reparatiedossier wordt melding gemaakt van een kleine ingelegde "M" op de steel, maar het is niet bekend of dit een gangbare praktijk was. Voor de manier waarop het steelmateriaal wordt gebruikt om de datering te bepalen, kan het artikel steelmaterialen worden geraadpleegd.

Dit alles maakt het dateren van Mountbatten lastig. Omdat er voor het merk geen jaarcode, catalogus of serieregistratie bekend is, vormen de stempelvormen en de afwerking van de ketel het enige houvast. Van exemplaren met een Londense herkomststempel kan worden gezegd dat ze in Engeland zijn vervaardigd; verder dan dat is het voorlopig niet mogelijk om een jaartal te geven. Deze onzekerheid is het natuurlijke gevolg van het feit dat het merk eerder wordt herkend aan de pijpen zelf dan aan overgeleverde documenten.